AGC aracılığıyla frekansı ve programlı güç alışverişini hedef değerlere döndürmek
Sekonder Frekans Kontrolü (SFK), elektrik sisteminde frekansın nominal değerine ve komşu elektrik şebekeleriyle olan toplam elektrik enerjisi alışverişinin programlanan değerine yeniden yaklaştırılması amacıyla üretim tesislerinin aktif güç çıkışlarının otomatik olarak artırılması veya azaltılması hizmetidir. Bu kontrol, TEİAŞ Millî Yük Tevzi Merkezi'ndeki (MYTM) Otomatik Üretim Kontrolü (AGC) programından gönderilen sinyalleri alan ve işleyen santral/ünite ekipmanlarıyla gerçekleştirilir.
Sekonder Frekans Kontrolü (SFK), elektrik sisteminde üretim ve tüketim arasındaki dengenin yeniden kurulmasına, sistem frekansının nominal değerine yaklaştırılmasına ve kontrol alanları arasındaki programlı elektrik enerjisi alışverişinin korunmasına yardımcı olan bir yan hizmettir. PFK'nın ilk ve hızlı tepkisini izleyen bu kontrol aşamasında, üretim gücü merkezi bir otomasyon sistemi aracılığıyla düzenlenir.
Üretim ile tüketim arasında oluşan dengesizlik, sistem frekansının nominal değerinden uzaklaşmasına neden olabilir. SFK, üretim gücünü ihtiyaç doğrultusunda değiştirerek frekansın yeniden hedef değerine yaklaşmasına katkı sağlar.
Birbirine bağlı kontrol alanlarında frekansın yanı sıra alanlar arasındaki elektrik enerjisi alışverişi de önemlidir. SFK, planlanan alışveriş değerleri ile gerçekleşen değerler arasındaki sapmaların azaltılmasına yardımcı olur.
Milli Yük Tevzi Merkezi'ndeki (MYTM) Otomatik Üretim Kontrolü (AGC) sistemi, ölçülen sistem değerlerini ve kontrol ihtiyacını değerlendirerek uygun üretim tesislerine güç değiştirme komutları iletebilir. Tesislerin bu komutlara tepkisi, kontrol donanımları ve haberleşme altyapısı üzerinden gerçekleştirilir.
SFK hizmeti sunan ünitelerin, kendilerine iletilen kontrol komutlarına belirlenen süreler içinde tepki vermesi gerekir. Başlangıç gecikmesi, güç değişim hızı ve hedeflenen güce ulaşma performansı hizmetin teknik değerlendirmesinde önem taşır.
SFK'nın temelinde kapalı çevrimli bir kontrol süreci bulunur. Sistemden alınan ölçümler değerlendirilir, frekans ve kontrol alanı dengesindeki sapmalar belirlenir ve gerekli üretim gücü düzeltmeleri ilgili ünitelere iletilir. Ünitelerin verdiği tepki yeniden ölçülerek kontrol süreci sürdürülür.
| Özellik | Primer Frekans Kontrolü (PFK) | Sekonder Frekans Kontrolü (SFK) |
|---|---|---|
| Temel amaç | Frekans değişimine hızlı tepki vererek sapmanın büyümesini sınırlamak. | Üretim-tüketim dengesini düzeltmek ve frekansın hedef değerine dönmesine katkı sağlamak. |
| Kontrol yaklaşımı | Genellikle ünitenin yerel frekans tepkisi ve hız regülatörü üzerinden çalışır. | Merkezî otomatik kontrol sistemi tarafından hesaplanan güç komutlarıyla yürütülür. |
| Çalışma biçimi | Frekans değişimine bağlı olarak hızlı ve otomatik güç tepkisi. | Ölçümlere ve kontrol ihtiyacına göre sürekli güç düzeltmesi. |
| Sistem işletimindeki rolü | İlk dengeleme tepkisini sağlamak. | Dengenin yeniden kurulmasını ve PFK'nın üzerindeki yükün azaltılmasını desteklemek. |
PFK ve SFK birbirinin alternatifi değildir. PFK, frekans sapmasına hızlı tepki verilmesine yardımcı olurken SFK, daha üst düzey bir kontrol döngüsüyle üretim gücünü yeniden düzenler. Bu iki hizmetin koordineli çalışması, elektrik sisteminin frekans kararlılığı ve işletme güvenliği açısından önemlidir.
SFK performansı yalnızca kontrol komutunun gönderilmesiyle değerlendirilmez. Komutun tesise ulaşması, ünite gücünün değişmeye başlaması, istenen güç seviyesine ulaşılması ve kontrol süresince gerekli tepkinin sürdürülebilmesi de dikkate alınır. Bu nedenle haberleşme, ölçüm doğruluğu, kontrol donanımları ve üretim ünitesinin kullanılabilir rezervi birlikte değerlendirilmelidir.
SFK hizmetine ilişkin başlangıç gecikmesi, tepki süresi, güç değişim sınırları, rezerv miktarı ve performans testleri yürürlükteki mevzuat ve TEİAŞ'ın geçerli teknik dokümanları çerçevesinde ele alınmalıdır. Bu değerler, tesisin türüne ve uygulanabilir hizmet koşullarına göre değerlendirilmelidir. Bu nedenle tek bir süre veya performans değeri bütün tesisler için evrensel kabul kriteri olarak yorumlanmamalıdır.
Elektrik güç sisteminde üretim ile tüketim her an dengede tutulmalıdır. Büyük bir üretim ünitesinin devreden çıkması, tüketimin aniden artması veya üretim tahminlerinden sapılması bu dengeyi bozabilir. Dengesizlik sonucunda sistem frekansı nominal değerinden uzaklaşır ve iletim sistemi üzerindeki güç akışları değişir.
Primer Frekans Kontrolü (PFK), böyle bir olayın ardından hızlı bir ilk tepki oluşturarak frekans sapmasının büyümesini sınırlar. Ancak primer kontrolün temel görevi frekans sapmasını durdurmak ve sistemi kararlı bir duruma yaklaştırmaktır; frekansın mutlaka nominal değerine dönmesini tek başına garanti etmez. Kontrol alanları arasındaki güç alışverişi de planlanan değerinden farklı kalabilir.
Sekonder Frekans Kontrolü (SFK), kalan kontrol hatasını azaltmak ve sistemin hedef işletme koşullarına geri dönmesine yardımcı olmak için devreye girer. Merkezi otomatik kontrol sistemi, ölçülen değerleri değerlendirerek uygun üretim tesislerine güç değiştirme komutları gönderir. Böylece hem frekansın nominal değerine dönmesi hem de kontrol alanları arasındaki programlı güç alışverişinin yeniden sağlanması desteklenir.
PFK'nın hızlı ilk tepkisiyle sınırlandırılan frekans sapmasını gidermek, üretim-tüketim dengesini yeniden kurmak ve gerektiğinde kontrol alanları arasındaki güç alışverişini programlanan değerlere yaklaştırmak.
Frekans kontrolü tek bir komuttan oluşmaz. Farklı kontrol katmanları, sistemin ihtiyacına göre birbirini tamamlar. Aşağıdaki şema bu katmanların kavramsal ilişkisini göstermektedir; eğriler ölçülmüş saha verisi veya belirli bir santralin gerçek tepki eğrisi değildir.
Frekans değişimine duyarlı yerel kontrol mekanizmaları, üretim gücünü otomatik olarak artırır veya azaltır. Amaç, güç dengesizliğinin frekans üzerindeki etkisini sınırlandırmak ve sistemin kararlılığını desteklemektir.
Merkezi otomatik kontrol sistemi, ölçülen frekans ve kontrol alanı değerlerini dikkate alarak üretim gücünü yeniden düzenler. Böylece frekansın hedef değere dönmesi ve programlı güç alışverişinin yeniden sağlanması desteklenir.
Dengesizliğin sürmesi veya yeni bir dengesizlik oluşması halinde ek dengeleme kaynakları ve işletme tedbirleri gerekebilir. Bu süreçler, kullanılan sistemin işletme kurallarına ve rezerv düzenine bağlıdır. Daha uzun zaman ölçeğindeki dengeleme, SFK ile aynı kontrol işlevi olarak değerlendirilmemelidir.
Üretim ve tüketim arasındaki dengesizlik azaltılarak sistem frekansının nominal değere dönmesine katkı sağlanır. Frekansın hedefe yaklaştırılması, sistemin normal işletme koşullarına geri dönmesi açısından önemlidir.
Birden fazla kontrol alanının bulunduğu birbirine bağlı sistemlerde, alanlar arasındaki gerçekleşen elektrik enerjisi alışverişinin programlanan değere yaklaştırılması hedeflenir. Böylece bir alandaki dengesizliğin diğer alanların işletmesine etkisi azaltılabilir.
Birbirine bağlı birden fazla kontrol alanında frekans, ortak sistem davranışını yansıtır. Bu nedenle yalnızca frekansın nominal değere yakın olması, her kontrol alanının kendi üretim-tüketim dengesinin ve programlı güç alışverişinin tamamen düzeldiği anlamına gelmez. Kontrol alanı güç alışverişi ve ilgili kontrol hataları da birlikte değerlendirilmelidir.
PFK ve SFK farklı görevleri yerine getirir. PFK, frekans sapmasına hızlı bir ilk tepki vererek sapmanın büyümesini sınırlar. SFK ise merkezi otomatik kontrol döngüsüyle kalan hatayı azaltır ve frekansın hedef değerine dönmesine yardımcı olur. Sekonder kontrolün devreye girmesi, primer kontrol rezervinin üzerindeki yükün azaltılmasına ve bu rezervin yeni dengesizliklere karşı yeniden kullanılabilir hale gelmesine de katkı sağlayabilir.
AGC (Automatic Generation Control — Otomatik Üretim Kontrolü), elektrik güç sisteminde üretim gücünün sistemin dengeleme ihtiyacına göre otomatik olarak ayarlanmasını sağlayan kontrol işlevidir. Türkiye'de bu kontrol süreci, Milli Yük Tevzi Merkezi (MYTM) ile SFK hizmetine katılan üretim tesisleri arasındaki ölçüm, haberleşme ve kontrol altyapısına dayanır.
AGC, sistemden alınan ölçümleri ve işletme hedeflerini değerlendirerek gerekli aktif güç düzeltmesini hesaplar. Oluşturulan komutlar uygun haberleşme altyapısı üzerinden ilgili ünite veya santral kontrol sistemine iletilir. Santral, komutu kendi teknik sınırları içinde uygular; gerçekleşen güç değişimi ve çalışma durumu yeniden izlenerek kontrol süreci sürdürülür.
Sistemin ihtiyaç duyduğu güç düzeltmesini hesaplamak, bu düzeltmeyi hizmete katılan kaynaklara iletmek ve gerçekleşen tepkiyi ölçümler üzerinden takip etmektir. AGC'nin amacı yalnızca komut göndermek değil, kontrol hatasının azaltılmasına yönelik sürekli bir geri besleme döngüsü oluşturmaktır.
Frekans, aktif güç, ünite çalışma durumu ve gerekli güç alışverişi verileri kontrol sistemine aktarılır. Eksik, gecikmiş veya hatalı ölçümler kontrol performansını olumsuz etkileyebilir.
Kontrol hatası değerlendirilerek güç düzeltmesi hesaplanır. Otomatik frekans geri yükleme kontrolü, kapalı çevrimli bir yapıda çalışarak hatanın azaltılmasını hedefler.
MYTM ile üretim tesisi arasında komut ve durum bilgilerinin güvenilir biçimde aktarılması gerekir. Haberleşme kesintileri veya veri kalitesi sorunları, kontrolün uygulanmasını sınırlayabilir.
Ünite kontrolü, gelen güç referansını değerlendirir ve türbin, regülatör veya ilgili tesis kontrol donanımları üzerinden gerekli güç değişimini gerçekleştirir.
AGC tarafından gönderilen güç referansı, santralin mutlaka bu değere anında ulaşacağı anlamına gelmez. Komut, kontrol sistemine verilen hedefi ifade eder; fiziksel tepki ise ünitenin mevcut çalışma koşullarına ve teknik kapasitesine bağlıdır.
AGC'nin sağlıklı çalışabilmesi için kontrol merkezinden tesise giden komutların yanı sıra tesisten kontrol merkezine dönen ölçüm ve durum bilgilerinin de güvenilir olması gerekir. Komutun başarıyla gönderilmesi, hedeflenen güç değişiminin gerçekleştiğini tek başına kanıtlamaz. Gerçekleşen güç, ünite durumu ve haberleşme kalitesi gibi geri bildirimlerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
SCADA sistemi, saha verilerinin toplanması, durumların izlenmesi ve komutların aktarılması için kullanılan altyapının bir parçası olabilir. AGC ise bu ölçümleri kullanarak üretim gücüne yönelik otomatik düzeltmeleri hesaplayan kontrol işlevidir. SCADA ve AGC aynı kavram değildir; ancak gerçek bir uygulamada birbirleriyle bütünleşik çalışabilirler. Kontrol merkezindeki sistem mimarisine bağlı olarak ölçüm toplama, kontrol hesabı, komut iletimi ve kayıt işlevleri farklı yazılım veya donanım bileşenleri arasında dağıtılabilir.
SFK kapsamında AGC; ölçüm, kontrol hatasının hesaplanması, güç komutunun gönderilmesi, ünite tepkisinin izlenmesi ve geri besleme adımlarını bir araya getirir. Kontrolün başarısı, yalnızca AGC algoritmasına değil, ölçüm ve haberleşme altyapısına, santral kontrol sistemine ve kullanılabilir üretim rezervine de bağlıdır.
Teknik kapsam notu: Bu bölüm, AGC ve otomatik frekans geri yükleme sürecinin genel çalışma mantığını açıklayan kavramsal bir modeldir. Belirli bir tesisin haberleşme protokolünü, kontrol algoritmasını veya kabul kriterlerini tanımlamaz. Türkiye'de uygulanacak teknik koşullar için yürürlükteki EPDK mevzuatı ile TEİAŞ'ın güncel SFK dokümanları ve ilgili test prosedürleri esas alınmalıdır.
Sekonder Frekans Kontrolü (SFK) çalışma aralığı, bir üretim ünitesinin otomatik üretim kontrolü (AGC) komutları doğrultusunda aktif güç çıkışını artırabildiği veya azaltabildiği kullanılabilir güç bölgesidir. Bu aralık, ünitenin minimum kararlı üretim seviyesi ile mevcut işletme koşullarında ulaşabileceği maksimum güç seviyesi arasındaki farkla ilişkilidir.
SFK hizmeti açısından yalnızca teorik üretim kapasitesi yeterli değildir. Ünitenin o andaki çalışma noktası, kullanılabilir rezervi, güç değiştirme hızı, teknik sınırları ve kontrol komutlarına cevap verebilme kabiliyeti birlikte değerlendirilir. Bu nedenle çalışma aralığı ve hizmet için ayrılan rezerv, birbiriyle ilişkili ancak farklı kavramlardır.
| Kavram | Açıklama | Operasyonel önemi |
|---|---|---|
| Minimum kararlı üretim | Ünitenin tanımlı işletme koşullarında kararlı biçimde çalışabildiği alt güç sınırı. | Üretim gücünün aşağı yönde ne kadar azaltılabileceğini etkiler. |
| Maksimum çıkış gücü | Mevcut koşullarda, ek önlem veya işletme değişikliği gerektirmeden erişilebilen üst güç sınırı. | Üretim gücünün yukarı yönde ne kadar artırılabileceğini etkiler. |
| SFK çalışma aralığı | Alt ve üst çalışma sınırları arasında güç değişimine izin verilen kullanılabilir bölge. | AGC komutlarının uygulanabileceği güç aralığının belirlenmesine yardımcı olur. |
| SFK rezervi | İlgili dönem için SFK hizmeti kapsamında ayrılan ve bildirilen kapasite. | Taahhüt edilen kapasitenin ilgili dönemde kullanılabilir tutulmasını gerektirir. |
| Yukarı yönlü rezerv | Mevcut güç seviyesinden daha yüksek üretime geçebilmek için kullanılabilir güç miktarı. | Üretimin artırılması gereken kontrol ihtiyaçlarının karşılanmasını destekler. |
| Aşağı yönlü rezerv | Mevcut güç seviyesinden daha düşük üretime geçebilmek için kullanılabilir güç miktarı. | Üretimin azaltılması gereken kontrol ihtiyaçlarının karşılanmasını destekler. |
| Yük değişim hızı | Aktif güç çıkışının birim zamanda artırılabilme veya azaltılabilme miktarı. | AGC komutuna verilen tepkinin ne kadar hızlı gerçekleşebileceğini etkiler. |
| Emre amadelik | Ünitenin ilgili dönemde hizmet sunabilecek durumda olması. | Bildirilen kapasitenin gerçekten sağlanabilir olması açısından önemlidir. |
Bir ünitenin mevcut aktif güç çıkışı \(P\), minimum kararlı üretim sınırı \(P_{\min}\) ve mevcut koşullardaki maksimum güç sınırı \(P_{\max}\) olarak tanımlansın. Basitleştirilmiş bir yaklaşımda, yukarı ve aşağı yönlü güç değiştirme imkânları aşağıdaki gibi ifade edilebilir.
Yukarı yönlü kapasite = \(P_{\max}-P\)
Mevcut üretimden üst güç sınırına kadar artırılabilecek güç miktarını gösterir.
Aşağı yönlü kapasite = \(P-P_{\min}\)
Mevcut üretimden alt kararlı çalışma sınırına kadar azaltılabilecek güç miktarını gösterir.
Bu ifadeler, güç sınırları üzerinden yapılan basitleştirilmiş kapasite hesaplarıdır. Hesaplanan miktarlar doğrudan kullanılabilir SFK rezervi anlamına gelmez. Rampa hızı, tepki süresi, rezervin gerekli süre boyunca korunması, teknik kısıtlar ve geçerli hizmet koşulları da dikkate alınmalıdır.
Aşağıdaki örnek, çalışma aralığı ile yukarı ve aşağı yönlü kapasite arasındaki ilişkiyi açıklamak amacıyla verilmiştir. Değerler örnektir; belirli bir santralin teknik özelliklerini veya TEİAŞ'ın kabul kriterlerini temsil etmez.
| Parametre | Örnek değer |
|---|---|
| Maksimum güç sınırı | 200 MW |
| Minimum kararlı üretim | 80 MW |
| Mevcut üretim | 150 MW |
| Toplam çalışma aralığı | 120 MW |
| Yukarı yönlü güç değiştirme imkânı | 50 MW |
| Aşağı yönlü güç değiştirme imkânı | 70 MW |
Bu örnekte ünite, mevcut 150 MW seviyesinden teorik olarak 200 MW'a kadar 50 MW artırma ve 80 MW'a kadar 70 MW azaltma aralığına sahiptir. Ancak bu miktarların tamamının SFK hizmetinde kullanılabilmesi, gerekli hız ve süre koşullarının da karşılanmasına bağlıdır.
Bir ünitenin çalışma aralığı sabit bir değer değildir. Mevcut üretim seviyesi değiştikçe yukarı ve aşağı yönde kullanılabilir güç miktarları da değişebilir. Ayrıca arıza, bakım, yardımcı sistem kısıtları, çevresel koşullar ve işletme talimatları nedeniyle maksimum veya minimum güç sınırları yeniden belirlenebilir.
Ünitenin yeterli güç aralığına sahip olması tek başına yeterli değildir. Gerekli güç değişiminin istenen sürede yapılabilmesi de gerekir.
Türbin, jeneratör, kazan, su kaynağı veya diğer yardımcı sistemlerle ilgili sınırlar, kullanılabilir güç aralığını daraltabilir.
Arızalar, bakım çalışmaları ve değişen işletme koşulları nedeniyle önceden bildirilen kapasite yeniden değerlendirilmek zorunda kalabilir.
Gerçekleşen üretim, çalışma sınırları, emre amadelik ve kontrol tepkisi izlenerek rezervin kullanılabilirliği değerlendirilir.
SFK rezervinin bildirilmesi, ilgili kapasitenin hizmet için ayrıldığını gösterir; ancak bu kapasitenin her koşulda otomatik olarak sağlanabileceği anlamına gelmez. Ünitenin bildirilen rezervi karşılayabilmesi için uygun çalışma seviyesinde bulunması, yeterli güç değiştirme kabiliyetine sahip olması ve kontrol sisteminin kullanılabilir durumda olması gerekir.
Türkiye'de SFK rezervinin tedariki, bildirimi ve hizmet performansının izlenmesi ilgili mevzuat ve TEİAŞ'ın uygulama dokümanları çerçevesinde yürütülür. Mevzuatta belirtilen emre amadelik, minimum kararlı üretim, çalışma sınırları ve rezerv izleme hükümleri dikkate alınmalıdır. Buradaki kavramsal hesaplar, resmî bildirim veya kabul testi yerine geçmez.
Sekonder Frekans Kontrolü (SFK) performansı, bir üretim ünitesinin otomatik üretim kontrolü (AGC) komutlarına ne kadar hızlı ve doğru cevap verdiği, istenen aktif güç değişimini ne ölçüde gerçekleştirdiği ve gerekli hizmeti sürdürebildiği üzerinden değerlendirilir. Bu değerlendirmede yalnızca güç değişiminin başlaması değil, komutun uygulanması ve gerçekleşen tepkinin izlenmesi de önemlidir.
Sunumun 14. sayfasında, SFK hizmeti sunan ünite, blok veya santralin çıkış gücündeki değişimin başlaması için maksimum gecikme süresi 30 saniye olarak belirtilmektedir. Bu değer, sunumda aktarılan başlangıç gecikmesi ölçütüdür. Güç değişiminin başlaması ile hedeflenen güç seviyesine ulaşılması farklı olaylardır; dolayısıyla bu süre, rezervin tamamının 30 saniyede sağlanacağı anlamına gelmez.
AGC komutunun gönderilmesi, ünitenin tepki vermeye başlaması, aktif gücün değişmesi ve hedeflenen güce ulaşılması ayrı aşamalardır. Bir performans değerlendirmesi, bu aşamaların zaman içindeki davranışını ve gerçekleşen güç ile talep edilen güç arasındaki uyumu birlikte ele almalıdır.
| Ölçüt | Tanım | Değerlendirmedeki önemi |
|---|---|---|
| Başlangıç gecikmesi | AGC komutu veya kontrol talebi ile aktif güç değişiminin fiilen başlaması arasındaki süre. | Ünitenin kontrol talebine ne kadar hızlı tepki vermeye başladığını gösterir. |
| Rampa hızı | Aktif güç çıkışının belirli bir zaman aralığında artırılma veya azaltılma hızı. | İstenen güç değişiminin ne kadar hızlı gerçekleştirilebileceğini belirler. |
| Hedef güce ulaşma süresi | Güç değişiminin başlamasından hedeflenen güç seviyesine ulaşılmasına kadar geçen süre. | Ünitenin talep edilen güç düzeyine ne kadar sürede erişebildiğini gösterir. |
| Ulaşılabilir güç | Ünitenin mevcut teknik ve işletme koşulları altında erişebildiği güç seviyesi. | Kontrol komutunun hangi ölçüde uygulanabileceğini ve kullanılabilir rezervi etkiler. |
| Takip başarımı | Gerçekleşen aktif güç çıkışı ile AGC tarafından talep edilen güç arasındaki uyum. | Komutun doğruluğunu ve kontrol döngüsünün etkinliğini değerlendirmeye yardımcı olur. |
| Sürdürülebilirlik | Gerekli güç katkısının öngörülen süre boyunca korunabilmesi. | Rezervin yalnızca kısa süreli değil, ihtiyaç duyulan süre boyunca kullanılabilir olmasını değerlendirir. |
| Kararlılık | Güç değişimi sırasında aşırı salınım, sürekli dalgalanma veya kontrol kararsızlığı oluşmaması. | Kontrol komutlarının güvenilir ve düzgün uygulanması açısından önemlidir. |
Bir AGC komutunun uygulanması, zaman içinde gelişen bir süreçtir. Aşağıdaki aşamalar, bu sürecin teknik açıdan nasıl incelenebileceğini gösterir. Şematik anlatım belirli bir tesisin gerçek performans eğrisi veya resmî kabul sınırları değildir.
AGC sistemi, ihtiyaç duyulan güç düzeltmesini hesaplayarak üniteye veya santrale kontrol komutu iletir. Komutun zaman bilgisi ve geçerliliği izlenebilir olmalıdır.
Santral kontrol sistemi komutu işler ve aktif güç çıkışında değişim başlar. Başlangıç gecikmesi bu aşamayla ilgilidir.
Aktif güç, ünitenin rampa hızı ve teknik sınırları doğrultusunda artırılır veya azaltılır. Hedefe ulaşma süresi bu aşamada değerlendirilir.
Gerçekleşen güç, kontrol talebiyle karşılaştırılır. Gerekli katkının sürdürülmesi ve yeni komutlara uygun cevap verilmesi izlenir.
Bir üniteden aktif gücünü artırması istendiğini düşünelim. Komutun iletilmesi ile güç değişiminin başlaması arasındaki süre başlangıç gecikmesidir. Gücün değişmeye başladıktan sonra hedeflenen seviyeye ulaşması ise rampa hızı ve ulaşma süresiyle ilgilidir. Ünite hedef güce ulaşsa bile, bu gücü gerekli süre boyunca koruyamıyorsa performansın sürdürülebilirlik boyutu ayrıca incelenmelidir.
SFK performansının değerlendirilmesinde, test prosedürüne ve tesisin teknik yapısına bağlı olarak aşağıdaki veri grupları kullanılabilir. Bunlar genel bir teknik inceleme çerçevesidir; resmî test raporunda aranacak bütün alanların eksiksiz listesi olarak değerlendirilmemelidir.
Performans değerlendirmesinin güvenilirliği, yalnızca ölçülen güç değerlerine değil, bu değerlerin hangi zamanda kaydedildiğine de bağlıdır. Komut ve güç ölçümleri farklı saat referanslarıyla kaydedilmişse, gerçek başlangıç gecikmesini veya takip hatasını doğru hesaplamak zorlaşabilir. Benzer şekilde, seyrek örnekleme kısa süreli olayların gözden kaçmasına neden olabilir.
Başlangıç gecikmesi, rampa hızı, hedef güce ulaşma süresi, tolerans aralığı, örnekleme sıklığı ve test adımları birbirinden farklı kriterlerdir. Bunların hangi yöntemle ölçüleceği ve hangi sınırların kabul edileceği, geçerli mevzuat ve ilgili teknik test dokümanlarıyla belirlenir.
Bu sayfada yer verilen 30 saniye değeri, temel alınan sunumda aktarılan güç değişiminin başlamasına ilişkin azami gecikme ölçütüdür. Bu değer, tek başına hedef güce ulaşma süresini, tam rezervin etkinleştirilmesini veya güncel SFK performans testlerinin bütün kabul koşullarını tanımlamaz.
Resmî bir teknik değerlendirmede yürürlükteki EPDK düzenlemeleri, TEİAŞ'ın güncel SFK performans testi prosedürleri ve ilgili hizmet anlaşmasının koşulları esas alınmalıdır.
SFK performansı tek bir süreyle ölçülemez. Başlangıç gecikmesi, güç değişim hızı, hedef güce ulaşma süresi, komut takibi, sürdürülebilirlik ve veri kalitesi birlikte değerlendirilmelidir. Böylece ünitenin yalnızca komuta tepki verip vermediği değil, hizmeti teknik olarak ne ölçüde ve ne kadar süreyle sağlayabildiği de anlaşılır.
Sekonder Frekans Kontrolü (SFK) rezerv tedarik süreci, elektrik sisteminin frekans kontrolü için ihtiyaç duyduğu kapasitenin belirlenmesi, hizmet sunabilecek katılımcıların sürece dahil olması, rezerv tekliflerinin değerlendirilmesi ve seçilen kapasitenin ilgili dönem boyunca kullanılabilir tutulması aşamalarından oluşur.
Bu süreçte yalnızca teklif edilen rezerv miktarı ve bedeli değil, üretim tesisinin teknik yeterliliği, hizmeti sağlayabilme durumu, ilgili dönem için üstlenilen yükümlülükler ve hizmetin performansı da önem taşır. SFK rezervinin tedariki, Türkiye'de yürürlükteki elektrik piyasası mevzuatı ve TEİAŞ tarafından yayımlanan ilgili dokümanlar çerçevesinde yürütülür.
Sistem işletmecisinin ihtiyaç duyduğu sekonder frekans kontrol kapasitesini uygun kaynaklardan temin etmek ve seçilen kapasitenin hizmetin sunulacağı zaman aralığında kullanılabilir olmasını sağlamaktır. Tedarik süreci ile gerçek zamanlı işletme birbirini tamamlar: Önceden belirlenen yükümlülük, işletme sırasında fiilen sağlanabilen kapasite ve performansla birlikte değerlendirilir.
Hizmete katılmak isteyen tüzel kişiler, ilgili mevzuat ve TEİAŞ'ın belirlediği koşulları yerine getirir. Katılım anlaşması ve gerekli teknik belgeler, tarafların hak ve yükümlülüklerinin çerçevesini oluşturur.
Hizmet sunacak ünite veya santralin kontrol altyapısı, haberleşme imkânları, kullanılabilir rezervi ve performans koşulları değerlendirilir. Gerekli test ve belgelendirme yükümlülükleri yerine getirilir.
Katılımcılar, ilgili tedarik dönemine ait usul ve esaslara uygun tekliflerini sunar. Tekliflerin değerlendirilmesi, seçimi ve sonuçların bildirilmesi yürürlükteki tedarik kurallarına göre gerçekleştirilir.
Seçilen rezerv kapasitesi için ilgili katılımcının yükümlülükleri oluşur. Katılımcı, ilgili dönem için üstlendiği hizmeti anlaşma ve mevzuat koşullarına uygun şekilde sağlayabilmelidir.
Üstlenilen rezervin kullanılabilirliği ve hizmet performansı izlenir. Rezerv yükümlülüğünün başka bir katılımcıya devredilmesi veya transfer edilmesi söz konusuysa, ilgili mevzuat ve anlaşmada belirtilen koşullar uygulanır.
Sağlanan hizmet, geçerli ölçüm ve kayıtlar üzerinden değerlendirilir. Hizmet bedeli, performansla ilgili değerlendirmeler ve yükümlülüklerin yerine getirilmesi yürürlükteki düzenlemeler kapsamında ele alınır.
Primer Frekans Kontrolü (PFK) ve Sekonder Frekans Kontrolü (SFK), sistem frekansının kontrol edilmesini destekleyen iki ayrı yan hizmettir. Her ikisi için de rezerv kapasitesinin temini, teknik yeterlilik ve hizmet yükümlülüklerinin izlenmesi önemlidir. Bununla birlikte, hizmetlerin teknik özellikleri, rezervin değerlendirilme biçimi ve ilgili katılım koşulları aynı kabul edilmemelidir.
| Başlık | PFK | SFK |
|---|---|---|
| Temel işlev | Frekans sapmasına hızlı ilk tepki sağlamak. | Merkezî otomatik kontrol aracılığıyla frekans ve güç dengesindeki kalan hatayı azaltmak. |
| Teknik odak | Frekans tepkisi ve kullanılabilir primer rezerv. | AGC komutlarının uygulanması ve sekonder rezervin kullanılabilirliği. |
| Tedarik | İlgili hizmetin tedarik kuralları ve anlaşma koşulları kapsamında yürütülür. | İlgili hizmetin tedarik kuralları ve anlaşma koşulları kapsamında yürütülür. |
| Performans | PFK hizmetine özgü teknik kriterlerle değerlendirilir. | SFK hizmetine özgü kontrol tepkisi ve performans kriterleriyle değerlendirilir. |
Bir katılımcının rezerv teklif etmiş veya kapasite yükümlülüğü üstlenmiş olması, hizmetin her durumda teknik olarak sağlanabileceğini tek başına göstermez. İlgili ünite veya santralin kullanılabilirliği, AGC'ye cevap verme kabiliyeti, çalışma sınırları ve geçerli işletme koşulları da dikkate alınmalıdır.
Rezerv tedarik sürecinde seçilen kapasite, ilgili katılımcı için belirli yükümlülükler doğurur. İşletme koşullarının değişmesi, ünitede arıza meydana gelmesi veya kullanılabilir kapasitenin azalması, yükümlülüğün yerine getirilmesini etkileyebilir. Böyle bir durumda bildirim, kapasitenin yeniden değerlendirilmesi ve uygulanabilecek işlemler için geçerli mevzuat ile katılım anlaşmasının hükümleri esas alınmalıdır.
Bir üretim ünitesinin aynı kapasiteyi farklı piyasa veya hizmet yükümlülüklerinde kullanabilmesi, kapasitenin eş zamanlı olarak birden fazla taahhüt için ayrılmasına ve gerçek zamanlı işletme gerekliliklerine bağlıdır. Bu nedenle SFK için ayrılan rezervin başka bir piyasaya teklif edilmesi veya ikili anlaşmalar kapsamında değerlendirilmesi otomatik olarak serbest kabul edilmemelidir.
Aynı güç kapasitesinin birden fazla yükümlülüğe tahsis edilmesi, ilgili hizmetlerin aynı anda yerine getirilmesini imkânsız hale getirebilir. Rezervin başka bir amaçla kullanılması değerlendirilirken SFK yükümlülüğü, diğer piyasa taahhütleri, teknik sınırlar ve yürürlükteki kurallar birlikte kontrol edilmelidir.
SFK rezerv tedarik sürecinin uygulanmasında yalnızca genel süreç açıklamalarına dayanmak yeterli değildir. Katılım, teklif verme, seçilen rezervin kullanılabilir tutulması, transfer, performans değerlendirmesi ve hizmet bedellerine ilişkin hükümler güncel resmî belgelerden kontrol edilmelidir.
Esas alınan “YAN HİZMETLER” sunumunda yer alan teklif dönemleri, saat çizelgeleri, transferin belirli bir süre önceden bildirilmesi ve onay süresi gibi bilgiler, sunumun hazırlandığı dönemin uygulamasını yansıtabilir. Bu değerler burada güncel işletme kuralı olarak sunulmamaktadır.
Nisan 2025 tarihli TEİAŞ duyurusu, PFK ve SFK rezerv tedarik süreci katılım anlaşmalarına ilişkin o dönemde yapılan düzenlemeleri ve anlaşma imza sürecini açıklamaktadır. Duyuruda yer alan geçmiş tarihli son başvuru veya imza süreleri bugün için geçerli süreler olarak yorumlanmamalıdır.
Teknik ve mevzuat notu: Bu bölüm, SFK rezerv tedarik sürecinin genel işleyişini açıklamak amacıyla hazırlanmıştır. Kesin teklif takvimi, katılım koşulları, rezerv transfer prosedürü, bildirim ve onay süreleri ile ücretlendirme ve yaptırım hükümleri için yürürlükteki Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği, güncel TEİAŞ duyuruları ve ilgili katılım anlaşması esas alınmalıdır.
TEİAŞ Piyasa Yönetim Sistemi (TPYS), piyasa katılımcılarının ilgili piyasa ve yan hizmet süreçlerine ait işlemlerini yürüttüğü elektronik platformlardan biridir. SFK hizmeti sunan santraller açısından TPYS takibi; ilgili dönem için oluşan yükümlülüklerin kontrol edilmesi, hizmeti etkileyen arızaların bildirilmesi, gerekli transfer işlemlerinin izlenmesi ve hizmet performansına ilişkin sonuçların incelenmesi bakımından önem taşır.
SFK hizmetinde teknik yeterliliğin bulunması tek başına yeterli değildir. Santral yetkililerinin üstlenilen yükümlülüğü doğru takip etmesi, işletme durumundaki değişiklikleri ilgili prosedüre uygun biçimde bildirmesi ve hizmetin gerçekleşmesine ilişkin kayıtları düzenli olarak kontrol etmesi gerekir.
Santralin ilgili dönem için üstlendiği SFK yükümlülüğünü bilmesini, hizmet sunumunu etkileyen durumların zamanında bildirilmesini ve yükümlülük ile gerçekleşen performans arasında oluşabilecek farklılıkların izlenmesini sağlamaktır.
| İşlem / ekran | SFK bakımından amacı | İşletme açısından dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| SFK Yükümlülük Listeleme | İlgili dönem için santral veya yan hizmet birimi adına görünen SFK yükümlülüğünü kontrol etmek. | Rezerv miktarı, geçerlilik dönemi ve ilgili kayıtlar işletme planıyla karşılaştırılmalıdır. |
| SFK Ek Rezerv Yükümlülük Listeleme | Ek rezerv yükümlülüğü bulunup bulunmadığını ve ilgili kayıtları takip etmek. | Ek yükümlülüklerin ana yükümlülükten ayrı değerlendirilmesi ve toplam kapasite üzerindeki etkisinin kontrol edilmesi gerekir. |
| SFK Arıza Girişi | Hizmetin sunulmasını etkileyen arıza veya kullanılabilirlik sorunlarını ilgili kayıt sürecine bildirmek. | Olay zamanı, etkilenen kapasite, süre ve istenen açıklamalar doğru girilmelidir. Güncel bildirim prosedürü esas alınmalıdır. |
| SFK Transfer Talep / Kabul / Listeleme | İzin verilen koşullarda rezerv yükümlülüğünün transferine ilişkin talepleri ve sonuçlarını takip etmek. | Transferin geçerliliği, onay gerekliliği ve yürürlük zamanı ilgili kurallardan doğrulanmalıdır. |
| SFK İzleme | SFK hizmetine ilişkin izleme sonuçlarını ve performans kayıtlarını incelemek. | Gerçekleşen güç, yükümlülük ve ilgili ölçüm kayıtları birlikte değerlendirilmelidir. |
| SFK Yerine Getirmeme Bedelleri | İlgili dönem için hesaplanan yerine getirmeme bedellerini ve bunlarla ilişkili kayıtları kontrol etmek. | Hesaplamanın dayanağı, ilgili dönem ve varsa itiraz süresi güncel mevzuat üzerinden doğrulanmalıdır. |
SFK hizmeti sunan santrallerde takip, yalnızca arıza meydana geldiğinde veya bedel bildirimi yapıldığında yürütülmemelidir. Yükümlülüklerin önceden kontrol edilmesi, hizmet sırasında kullanılabilirliğin izlenmesi ve dönem sonunda gerçekleşen performansın incelenmesi, düzenli bir işletme sürecinin parçalarıdır.
Bir sonraki günün veya ilgili tedarik döneminin SFK yükümlülükleri kontrol edilir. Rezerv miktarı, ilgili ünite ve geçerlilik bilgileri santralın işletme planıyla karşılaştırılır.
Ünitenin çalışma durumu, AGC komutlarına tepkisi, kullanılabilir rezervi ve haberleşme durumu takip edilir. Hizmeti etkileyen değişiklikler ilgili prosedüre göre değerlendirilir.
Arıza, bakım veya kapasite kısıtı ortaya çıktığında olayın hizmete etkisi belirlenir. Gerekli bildirim ve kayıtlar, geçerli TEİAŞ prosedürlerine göre gerçekleştirilir.
Yükümlülükler, gerçekleşen güç değişimleri ve izleme sonuçları karşılaştırılır. Varsa bedel bildirimleri veya performans farklılıkları ilgili kayıtlarla birlikte incelenir.
SFK hizmetini etkileyen bir arıza meydana geldiğinde, teknik olayın giderilmesi ile ilgili piyasa bildirimlerinin yapılması birbirini tamamlayan ancak farklı işlevlerdir. Santralın teknik ekibi arızanın nedenini ve etkisini belirlerken, yetkili personel de ilgili bildirim ve kayıtların zamanında tamamlanmasını sağlamalıdır.
Bu liste, işletme içi kayıtların düzenlenmesine yardımcı olan genel bir kontrol çerçevesidir. TPYS'ye girilecek zorunlu alanlar ve bildirim süreleri, kullanılan güncel ekran ve geçerli prosedür üzerinden doğrulanmalıdır.
SFK rezerv yükümlülüğünün transferi, yalnızca sistemde bir talep oluşturulmasından ibaret değildir. Transferin hangi koşullarda yapılabileceği, hangi tarafların onayının gerektiği ve yükümlülüğün hangi andan itibaren geçerli olacağı, yürürlükteki düzenlemeler ve ilgili anlaşmalar çerçevesinde belirlenir.
SFK izleme sonuçları, yükümlülüğün yerine getirilmesi ile gerçekleşen hizmet arasındaki ilişkinin değerlendirilmesine yardımcı olur. İzleme kayıtları ile bedel hesaplamalarının kontrol edilmesi, olası farklılıkların nedenlerinin belirlenmesi açısından önemlidir.
Bir bedel veya performans sonucu incelenirken ilgili dönem, yükümlülük miktarı, gerçekleşen güç verileri, geçerli teknik koşullar ve hesaplamada kullanılan kayıtlar birlikte ele alınmalıdır. Bir farklılık görülmesi durumunda, düzeltme veya itiraz süreci varsa bunun yöntemi ve süresi güncel resmî dokümanlardan kontrol edilmelidir.
Yerine getirmeme bedelinin oluşması, hesaplanması, bildirilmesi ve varsa itiraz edilmesiyle ilgili koşullar mevzuata ve ilgili anlaşmaya bağlıdır. Bu nedenle geçmiş bir sunumda yer alan süreler veya ekran adları güncel uygulama için doğrudan esas alınmamalıdır. İlgili döneme ait resmî kayıtlar ve yürürlükteki hükümler kontrol edilmelidir.
TPYS'nin ekran adları, iş akışları ve teknik özellikleri yazılım güncellemeleriyle değişebilir. Bu bölümde belirtilen SFK ekranları, esas alınan “YAN HİZMETLER” sunumunda anlatılan işlevleri temel alır. Güncel uygulamada ekranların adları, menü yerleşimi ve işlem sırası farklılaşabileceğinden, santral personeli canlı TPYS sistemindeki güncel duyuruları ve TEİAŞ talimatlarını esas almalıdır.
Güncellik ve kapsam notu: Bu bölümdeki SFK Yükümlülük Listeleme, SFK Ek Rezerv Yükümlülük Listeleme, SFK Arıza Girişi, SFK Transfer, SFK İzleme ve SFK Yerine Getirmeme Bedelleri adları, esas alınan sunumdaki işlevleri yansıtır. Bu adların ve işlem sırasının canlı TPYS sistemindeki güncel karşılığı ayrıca kontrol edilmelidir. Kesin bildirim süreleri, transfer koşulları, bedel hesapları ve itiraz süreleri için yürürlükteki mevzuat, güncel TEİAŞ duyuruları ve ilgili anlaşmalar esas alınmalıdır.
Primer Frekans Kontrolü (PFK) ve Sekonder Frekans Kontrolü (SFK) hizmetlerinin değerlendirilmesinde, yalnızca santralin bildirdiği rezerv miktarına bakılması yeterli değildir. Hizmet için üstlenilen yükümlülük, gerçekleşen aktif güç değişimi, sistemin işletme koşulları ve ilgili kayıtlar birlikte incelenmelidir.
Bu amaçla Yük Tevzi Merkezlerinin SCADA sistemi, TEİAŞ'ın güç kalitesi ve ölçüm altyapısı, hizmet sağlayan ünitelerdeki kayıt cihazları ve TPYS üzerinden oluşturulan bildirimler farklı açılardan bilgi sağlayabilir. Bu kaynakların birlikte değerlendirilmesi; hizmetin sağlanıp sağlanmadığının, performans sapmalarının ve olası teknik sorunların daha doğru anlaşılmasına yardımcı olur.
AGC komutu, santralin ölçülen aktif güç çıkışı ve TPYS'deki yükümlülük veya arıza kayıtları aynı olayın farklı yönlerini açıklar. Güvenilir bir değerlendirme için bu verilerin zamanları, kapsamları ve anlamları birbiriyle tutarlı olmalıdır. Tek bir veri kaynağı, her durumda hizmetin teknik ve idari durumunu tek başına açıklamayabilir.
| Veri grubu | İzlenecek bilgiler | Değerlendirmedeki rolü |
|---|---|---|
| AGC komutu | Aktif güç referansı, komutun yönü, değeri ve ilgili zaman bilgisi. | Santralden hangi yönde ve ne ölçüde güç değişimi istendiğini gösterir. |
| Aktif güç ölçümü | Komut öncesindeki güç, gerçekleşen güç ve güç değişiminin zaman içindeki seyri. | Ünitenin kontrol talebine verdiği fiziksel tepkinin değerlendirilmesini sağlar. |
| SFK yükümlülüğü | İlgili dönem için bildirilen rezerv, çalışma aralığı ve geçerli kısıtlar. | Gerçekleşen tepkinin üstlenilen hizmet yükümlülüğüyle karşılaştırılmasına yardımcı olur. |
| Sistem frekansı | Frekansın değişimi ve olay sırasında geçerli sistem işletme koşulları. | Kontrol talebinin oluştuğu sistem koşullarının anlaşılmasını sağlar. |
| Haberleşme ve kontrol durumu | AGC haberleşmesi, kontrolün otomatik veya manuel durumda olması ve varsa iletişim kesintileri. | Performans sapmasının kontrol veya haberleşme kaynaklı olup olmadığının incelenmesine yardımcı olur. |
| Arıza ve kısıt kayıtları | Arıza zamanı, etkilenen ekipman, güç kısıtı, devre dışı kalma ve operatör müdahaleleri. | Ünitenin neden beklenen tepkiyi veremediğini açıklayabilecek işletme olaylarını ortaya koyar. |
| Zaman damgaları | Komut, ölçüm, olay ve bildirim kayıtlarının zaman bilgileri. | Farklı sistemlerdeki kayıtların doğru sırayla karşılaştırılmasını sağlar. |
| TPYS kayıtları | Yükümlülük, arıza, transfer ve hizmet izleme işlemleriyle ilişkili kayıtlar. | Teknik kayıtlarla idari bildirimlerin karşılaştırılmasına yardımcı olur. |
Sistem frekansı, aktif güç, ünite durumu ve ilgili işletme ölçümlerinin izlenmesine yardımcı olur. Kontrol komutlarıyla gerçekleşen değerlerin karşılaştırılmasında kullanılabilir.
Santral tarafındaki ölçümler ve kontrol kayıtları, güç değişiminin ayrıntılı incelenmesine yardımcı olur. Kayıt çözünürlüğü ve ölçüm doğruluğu, analizde dikkate alınmalıdır.
İlgili cihazların ölçüm kapsamına bağlı olarak, frekans ve diğer elektriksel büyüklüklerdeki değişimlerin incelenmesine katkı sağlayabilir. Kullanılacak ölçümler, ilgili teknik prosedürle uyumlu olmalıdır.
Yükümlülük, arıza, transfer ve ilgili hizmet işlemlerine ilişkin idari kayıtları sağlar. Teknik ölçümlerin yerine geçmez; bunların yorumlanmasını tamamlar.
Performans analizinin doğruluğu, yalnızca ölçüm değerlerinin bulunmasına değil, bu değerlerin güvenilir ve karşılaştırılabilir olmasına da bağlıdır. Farklı sistemlerin saatleri arasında uyumsuzluk varsa komutun gönderilme zamanı ile güç değişiminin başlangıcı yanlış ilişkilendirilebilir. Eksik veya geçersiz ölçümler de tepki süresi, takip hatası ve hizmetin sürdürülebilirliği hakkındaki sonuçları etkileyebilir.
Teknik incelemede önce değerlendirilecek olay veya zaman aralığı belirlenir. Ardından geçerli yükümlülük ve kontrol komutları, ölçülen aktif güç değerleri ve ilgili işletme kayıtları bir araya getirilir. Veriler zaman bakımından eşleştirilerek güç değişiminin başlangıcı, gerçekleşen tepki ve varsa hedef güçten sapmalar incelenir.
Gerçekleşen aktif gücün AGC talebinden farklı olması, tek başına santralin hizmet yükümlülüğünü yerine getirmediğini kanıtlamaz. Öncelikle ilgili dönemde geçerli yükümlülük, teknik sınırlar, sistem koşulları, arıza kayıtları ve ölçümlerin güvenilirliği incelenmelidir. Resmî performans değerlendirmesi ise ilgili mevzuat ve geçerli teknik prosedürlere göre yapılmalıdır.
Performans değerlendirmelerinde ölçülen aktif güç ile talep edilen veya beklenen güç arasındaki farkın hangi sınırlar içinde kabul edileceği, ilgili hizmete ait teknik kriterlere ve yürürlükteki düzenlemelere bağlıdır. Toleransın tanımı, hangi referans değerine göre hesaplandığı, hangi zaman aralığında değerlendirildiği ve sınır aşımının nasıl ele alındığı birlikte incelenmelidir.
Esas alınan sunumda, aktif güç değerlerine PFK/SFK rezervinin ±%10'u eklenerek bir tolerans aralığı belirlendiği ve tolerans bandı dışında kalma süresinin değerlendirmede kullanıldığı anlatılmaktadır. Bu bilgi, sunumdaki tarihsel açıklamayı yansıtır.
Bu yaklaşım, güncel SFK hesaplama yönteminin veya yerine getirmeme bedeli koşullarının bütün ayrıntılarını tek başına tanımlamaz. Toleransın güncel referansı, hesaplama yöntemi, değerlendirme aralığı ve varsa bedel koşulları yürürlükteki mevzuat, ilgili anlaşma ve TEİAŞ'ın güncel teknik dokümanlarından doğrulanmalıdır.
SCADA veya ünite kayıtlarında görülen bir olayın TPYS'de bildirilen arıza, kısıt veya transfer kaydıyla aynı zaman aralığına ait olup olmadığı kontrol edilmelidir. Zaman bilgileri, etkilenen ünite ve kapasite gibi unsurların uyuşması, teknik incelemenin daha izlenebilir olmasını sağlar.
| Kontrol konusu | Karşılaştırılacak kayıtlar | Aranan tutarlılık |
|---|---|---|
| Güç değişimi | AGC komutu ve aktif güç ölçümü | Komut yönü ile gerçekleşen tepkinin uyumu |
| Başlangıç zamanı | Komut kaydı ve ünite kayıt cihazı | Zaman damgalarının karşılaştırılabilirliği |
| Kapasite kısıtı | Ünite ölçümleri ve işletme kayıtları | Kısıtın zamanı ve etkilediği kapasite |
| Arıza bildirimi | Teknik olay kaydı ve TPYS bildirimi | Olay zamanı, ünite ve açıklama uyumu |
| Hizmet yükümlülüğü | İlgili dönem yükümlülüğü ve performans verileri | Değerlendirmenin doğru dönem ve kapasite üzerinden yapılması |
PFK ve SFK hizmetlerine ilişkin performans kayıtlarının formatları, test raporları ve değerlendirme yöntemleri mevzuat değişiklikleriyle güncellenebilir. Bu nedenle işletme kayıtları oluşturulurken ve resmî test verileri hazırlanırken, ilgili hizmet için yayımlanan güncel dokümanların kullanılması gerekir.
TEİAŞ, 20 Mart 2025 tarihli duyurusunda mevzuat değişiklikleri kapsamında PFK hizmetine ilişkin tutanak, rapor ve performans testlerinde kaydedilen verilerin formatlarının güncellendiğini bildirmiştir. Bu duyuru PFK'ya ilişkindir; SFK için aynı formatların geçerli olduğu varsayılmamalıdır. SFK değerlendirmesinde, ilgili hizmete ait güncel belge ve prosedürler ayrıca kontrol edilmelidir.
TEİAŞ — Primer Frekans Kontrol Hizmeti Tutanak ve Rapor Formatları
EPDK — Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği ve ilgili anlaşmalar
Kapsam notu: Bu bölümdeki veri listeleri ve analiz adımları, performans izlemesini açıklamak amacıyla hazırlanmış genel bir teknik çerçevedir. TEİAŞ'ın zorunlu veri alanlarını, resmî test formatını veya güncel yerine getirmeme hesabını bire bir tanımladığı iddia edilmemektedir. Resmî değerlendirmelerde yürürlükteki mevzuat, ilgili hizmet anlaşması ve TEİAŞ'ın güncel teknik dokümanları esas alınmalıdır.
Sekonder Frekans Kontrolü (SFK) hizmetinin güvenilir biçimde sunulabilmesi; rezerv yükümlülüğünün doğru takip edilmesine, ünitenin teknik olarak hazır tutulmasına, AGC komutlarının uygulanmasına ve hizmet performansının kayıtlarla izlenmesine bağlıdır. Aşağıdaki kontrol listesi, santral işletme ve kontrol ekiplerinin günlük iş akışında yararlanabileceği genel bir uygulama rehberidir.
Bu liste, SFK hizmetine ilişkin teknik ve idari kontrollerin sistematik biçimde yürütülmesine yardımcı olur. Resmî yükümlülüklerin, bildirim sürelerinin veya kabul kriterlerinin yerine geçmez. İşletmede yürürlükteki TEİAŞ talimatları, ilgili anlaşmalar ve güncel teknik dokümanlar esas alınmalıdır.
AGC haberleşmesinin çalışıyor olması, ünitenin talep edilen güç değişimini mutlaka gerçekleştirdiği anlamına gelmez. Komutun uygulanabilirliği; kullanılabilir rezerv, çalışma sınırları, rampa hızı ve ünitenin teknik durumuyla birlikte değerlendirilmelidir.
SFK hizmetinin sunulmasını etkileyen bir sorun ortaya çıktığında, teknik müdahale ile gerekli bildirim ve kayıt işlemleri koordineli yürütülmelidir. Aşağıdaki sıra, genel bir işletme yaklaşımıdır; santralın onaylı işletme prosedürlerinin veya TEİAŞ talimatlarının yerine geçmez.
SFK hizmetinin tedariki, performans kriterleri, transfer işlemleri, bildirimler ve yerine getirmeme bedelleriyle ilgili kesin hükümler için güncel resmî dokümanlar kullanılmalıdır. Eski sunumlarda yer alan ekran adları, süreler veya tolerans değerleri güncel kurallarla ayrıca karşılaştırılmalıdır.
Bu kontrol listesi, santralın SFK hizmetine ilişkin teknik hazırlığını ve işletme takibini sistematik hale getirmeyi amaçlar. Kontrol maddelerinin tamamlanması, tek başına resmî uygunluk veya hizmet kabulü anlamına gelmez. Kesin değerlendirme, yürürlükteki mevzuat, ilgili anlaşmalar ve TEİAŞ'ın güncel teknik prosedürleri çerçevesinde yapılmalıdır.
Elektrik güç sistemlerinde üretim ile tüketim arasındaki anlık dengenin korunması, sistem frekansının güvenli işletme sınırları içinde tutulması açısından temel öneme sahiptir. Üretim veya tüketimde meydana gelen beklenmedik bir değişiklik, sistem frekansında sapmaya neden olabilir. Bu sapmanın yönetilmesinde Primer Frekans Kontrolü (PFK) ve Sekonder Frekans Kontrolü (SFK) farklı fakat birbirini tamamlayan görevler üstlenir.
PFK: Frekans değişimine hızlı ve otomatik tepki vererek sapmanın büyümesini sınırlar ve sistemin frekansını kararlılaştırmaya yardımcı olur.
SFK: Otomatik üretim kontrolü (AGC) aracılığıyla üretim gücünü düzenleyerek frekansın hedef değerine ve ilgili kontrol alanlarında programlı güç alışverişinin hedeflerine geri dönülmesine yardımcı olur.
| Özellik | Primer Frekans Kontrolü (PFK) | Sekonder Frekans Kontrolü (SFK) |
|---|---|---|
| Temel amaç | Frekans sapmasına hızlı tepki vermek ve sapmanın büyümesini sınırlayarak frekansın kararlılaşmasına katkıda bulunmak. | Frekansı hedef değerine ve ilgili kontrol alanının güç alışverişini programlı değerlerine geri döndürmeye yardımcı olmak. |
| Tetikleyici | Ölçülen sistem frekansındaki değişim. | Merkezi kontrolün değerlendirdiği frekans ve güç dengesi hatası ile buna bağlı kontrol referansları. |
| Kontrol yolu | Ünite hız regülatörü ve primer kontrol işlevini gerçekleştiren yerel kontrol sistemi. | Milli Yük Tevzi Merkezi (MYTM) ile ünite veya santral kontrol sistemi arasındaki AGC komutları ve geri bildirimler. |
| Kontrol yapısı | Genel olarak yerel ve otomatik tepki; farklı katılımcı ünitelerin tepkileri birlikte sistem frekansını etkiler. | Merkezi kontrol tarafından hesaplanan referanslara dayalı otomatik güç ayarlaması. |
| Zaman ölçeği | Bozulmanın ardından saniyeler ölçeğinde hızlı ilk tepki. | PFK'nın etkisini izleyen ve daha uzun zaman ölçeğinde kontrol hatasını azaltan düzenleme. |
| Güç değişiminin belirlenmesi | Frekans sapması ve ünitenin primer kontrol karakteristiği ile ilişkilidir. | AGC referansı, kullanılabilir rezerv ve ünitenin teknik çalışma sınırlarıyla ilişkilidir. |
| Programlı güç alışverişi | Tek başına programlı alışveriş değerini yeniden tesis etmek için tasarlanmamıştır. | Birden fazla kontrol alanının bulunduğu sistemlerde, kontrol alanının programlı güç alışverişinin düzeltilmesine katkı sağlar. |
| Rezerv kullanımı | PFK için ayrılmış ve kullanılabilir primer kontrol rezervinden yararlanır. | SFK için ayrılmış ve kullanılabilir sekonder kontrol rezervinden yararlanır. |
| İzleme | Frekans tepkisi, güç değişimi ve ilgili primer kontrol kayıtları incelenir. | AGC komutları, gerçekleşen güç, kontrol hatası, rezerv durumu ve ilgili olay kayıtları birlikte değerlendirilir. |
Örneğin, çalışan bir üretim ünitesinin devreden çıktığını ve sistemde üretim açığı oluştuğunu düşünelim. Tüketim kısa süre içinde aynı kaldığı için üretim-tüketim dengesi bozulur ve sistem frekansı düşme eğilimi gösterir. PFK ve SFK bu bozulmanın farklı aşamalarında devreye girerek sistemin yeniden dengelenmesine katkı sağlar.
Üretim kaybı sonrasında sistem frekansı değişmeye başlar. Türbin veya ünite hız regülatörü üzerinden çalışan PFK, frekans sapmasına bağlı olarak aktif gücü artırmaya yönelik tepki verir. Gerçekleşebilecek güç artışı, ünitenin kullanılabilir rezervine ve teknik sınırlarına bağlıdır.
Sistemdeki primer kontrol tepkilerinin toplamı, frekans sapmasının sınırlandırılmasına ve frekansın yeni bir kararlı duruma yaklaşmasına yardımcı olur. Ancak frekansın kararlılaşması, mutlaka nominal değerine tamamen döndüğü anlamına gelmez.
SFK kapsamında AGC, sistemin kontrol hatasını azaltmak amacıyla uygun ünitelerin güç referanslarını düzenler. Böylece frekansın hedef değerine dönmesine ve ilgili kontrol alanlarında programlı güç alışverişinin yeniden sağlanmasına katkıda bulunulur.
SFK'nın güç ayarlaması, PFK tarafından kullanılan rezervin bir bölümünün yeniden kullanılabilir hâle gelmesine yardımcı olabilir. Bu süreç, sistemin yeni bir bozulmaya karşı hazır tutulması açısından önemlidir. Rezervin ne ölçüde ve hangi sürede yenileneceği, sistem koşullarına ve ilgili işletme kurallarına bağlıdır.
PFK, bozulmaya hızlı tepki vererek frekansın kararlılaşmasına yardımcı olur. Ancak kararlı duruma ulaşılması, frekansın nominal değere döndüğünü veya programlı güç alışverişinin yeniden sağlandığını tek başına garanti etmez.
SFK merkezi kontrol hatasını azaltmaya yönelik güç ayarlaması yapar. Bununla birlikte, bozulmanın ilk anındaki hızlı yerel tepkinin görevini tamamen üstlendiği varsayılmamalıdır. Kontrol katmanları farklı görev ve tepki özelliklerine sahiptir.
PFK ve SFK hizmetlerine katılan bir santralda, her iki kontrol işlevinin teknik özellikleri ayrı ayrı izlenmeli; ancak ortak etkileri de dikkate alınmalıdır. Özellikle aynı ünitenin her iki hizmete katıldığı durumlarda, kullanılabilir kapasitenin, çalışma sınırlarının ve kontrol referanslarının birbiriyle uyumu önem taşır.
PFK ile SFK'nın birlikte sunulabilmesi, her durumda ünitenin aynı kapasiteyi iki hizmet için sınırsız biçimde kullanabileceği anlamına gelmez. Rezervlerin tahsisi, eşzamanlı katılım koşulları, performans ölçütleri ve bildirim yükümlülükleri Türkiye'de yürürlükteki Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği, ilgili anlaşmalar ve TEİAŞ'ın güncel uygulamaları kapsamında değerlendirilmelidir.
PFK, frekans bozulmasına hızlı tepki vererek sistemin kararlılaşmasına katkıda bulunur. SFK ise merkezi otomatik kontrol aracılığıyla kalan kontrol hatasını azaltır, frekansın hedef değerine dönmesini destekler ve ilgili kontrol alanlarında programlı güç alışverişinin yeniden sağlanmasına yardımcı olur. Güvenilir güç sistemi işletimi, bu iki kontrol katmanının farklı görevlerinin doğru anlaşılmasına ve koordineli biçimde uygulanmasına dayanır.
Bu sayfa; sekonder frekans kontrolünün çalışma prensiplerini, otomatik üretim kontrolünü (AGC), rezerv ve çalışma aralığı kavramlarını, hizmet tedarik sürecini, TPYS işlemlerini ve performans izlemeyi açıklamak amacıyla hazırlanmıştır. Teknik anlatımda yararlanılan kaynaklar aşağıda, kullanım amaçlarına göre gruplandırılmıştır.
SFK hizmetinin tedariki ve sunulmasıyla ilgili hukuki yükümlülükler değerlendirilirken yürürlükteki yönetmelik, ilgili kurul kararları, onaylı anlaşmalar ve bunların güncel sürümleri birlikte incelenmelidir.
Yan hizmetlerin düzenleyici çerçevesi ve ilgili anlaşmalara erişim için temel başvuru noktasıdır. Değişikliklerin ve güncel yürürlük durumunun kontrol edilmesinde kullanılmalıdır.
İlgili yönetmeliklerin ve yayımlanan düzenleyici belgelerin kontrol edilmesine yardımcı olur.
Elektrik sistemi işletimi ve TEİAŞ'ın görev alanıyla ilgili düzenleyici dokümanlara erişim için kullanılabilir.
TEİAŞ'ın hizmet sayfaları, PFK ile SFK'nın işlevlerini birbirinden ayırmak ve Türkiye'deki yan hizmetler uygulamasını incelemek için başlıca teknik başvuru kaynaklarıdır.
SFK hizmetine ilişkin resmî açıklamalar ve yayımlanan ilgili içerikler için başvurulmalıdır.
PFK'nın görevini ve SFK ile arasındaki işlevsel farkı değerlendirmek için kullanılır.
PFK, SFK ve diğer yan hizmetlere ilişkin duyuru ve dokümanlara ulaşmak için temel başvuru noktalarından biridir.
Yük tevzi kontrol merkezlerinin görevleri ve sistem işletimi bağlamı hakkında bilgi edinmek için kullanılabilir.
Rezerv tedarik süreci, hizmete katılım anlaşmaları ve bunların yürürlük durumları zaman içinde değişebilir. Bu nedenle geçmiş duyurular, ilgili dönemin uygulamasını anlamak için kullanılmalı; güncel işlem yapılırken yürürlükteki anlaşma metni ve ekleri ayrıca incelenmelidir.
Duyuru, 2024 ve 2025 yıllarındaki mevzuat değişiklikleri sonrasında onaylanan yan hizmet anlaşmalarını ve o dönemdeki imza sürecini açıklar. SFK Rezerv Tedarik Süreci Katılım Anlaşması da duyuruda yer alır.
Güncellik notu: Duyurudaki 1 Haziran 2025 tarihi geçmiş bir son tarihtir. Bu tarih güncel başvuru süresi olarak kullanılmamalıdır.
SFK rezerv tedarikiyle ilgili güncel anlaşma metinleri, ekler ve diğer dokümanlar için öncelikle bu sayfada yayımlanan belgeler kontrol edilmelidir.
Yetkili kullanıcıların sisteme erişmesi ve kendilerine açık olan işlemleri yürütmesi için kullanılır. Erişim ve işlem yetkileri ilgili kullanıcı tanımlarına bağlıdır.
TPYS üzerinden yürütülen işlemlerin arka planındaki anlaşma ve teknik dokümanların kontrolünde yardımcı olur.
İşletme notu: TPYS ekran adları, menü yapısı ve işlem akışları yazılım güncellemeleriyle değişebilir. Bu sayfada daha önce açıklanan ekran adları, tarihsel sunumda yer alan adlandırmalarla farklılık gösterebilir. Güncel işlem adımları canlı sistem ve yürürlükteki resmî dokümanlar üzerinden doğrulanmalıdır.
TEİAŞ'ın 2024 ve 2025 yıllarındaki mevzuat değişiklikleri kapsamında PFK tutanak, rapor ve performans testlerinde kaydedilen verilere ilişkin formatların güncellendiğini bildiren duyurusudur.
Kapsam uyarısı: Bu duyuru PFK hizmetine özgüdür. SFK için aynı formatların veya aynı performans kriterlerinin geçerli olduğu sonucuna doğrudan varılmamalıdır.
SFK hizmetiyle ilgili güncel teknik içerik ve yönlendirmeler için kontrol edilmelidir. Test koşulları ve kabul kriterleri açısından yayımlanan güncel belgeler esas alınmalıdır.
Performans değerlendirmesi, yükümlülükler ve hizmetin yerine getirilmesiyle ilgili hukuki koşullar incelenirken başvurulmalıdır.
Uluslararası kaynaklar, frekans kontrolünün genel prensiplerini ve farklı kontrol rezervlerinin görevlerini anlamaya yardımcı olur. Bu kaynaklardaki terimler ve uygulama ayrıntıları, Türkiye'deki SFK hizmetinin hukuki ve ticari koşullarıyla bire bir aynı kabul edilmemelidir.
Elektrik iletim sistemi işletimi, frekans kontrolü, kontrol alanları ve rezervlerle ilgili Avrupa Birliği çerçevesini açıklar. Özellikle FCR ve FRR kavramlarının genel işlevlerini karşılaştırmak için yararlıdır.
Sistem işletimi ve Avrupa şebeke kodları kapsamında yayımlanan dokümanlara erişim sağlar.
Avrupa'daki dengeleme uygulamalarına ilişkin tarihsel ve karşılaştırmalı bir teknik kaynaktır. Güncel ulusal kuralların yerine geçmez.
Frekans sapmasını sınırlamaya yönelik rezervlerin işlevini ve Avrupa'daki ilgili çalışmaları incelemek için kullanılabilir.
Kullanıcının sağladığı “YAN HİZMETLER” sunumunun ilgili sayfaları, SFK'nın temel açıklaması ve tarihsel uygulama örnekleri için kaynak olarak kullanılmıştır:
Bu sunum, tarihsel teknik açıklamaları ve dönemine ait uygulama örneklerini anlamak açısından değerlidir. Ancak sunumun tarih ve sürüm bilgisi güncel kuralların yürürlükte olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Sunumun doğrudan erişilebilir bir internet adresi bulunmadığından burada haricî bir indirme bağlantısı verilmemiştir.
Sunumda yer alan 30 saniyelik değer, kontrol tepkisinin başlamasına ilişkin tarihsel açıklama bağlamında değerlendirilmelidir. Bu ifade, SFK rezervinin tamamının 30 saniye içinde kullanılabilir hâle gelmesiyle aynı anlama gelmez. Değerin güncel bir teknik kabul kriteri olarak kullanılması öncesinde ilgili yürürlükteki dokümanlardan doğrulama yapılmalıdır.
Tarihsel sunumda geçen rezerv toleransı, güç bandı veya bandın dışında kalma süresi gibi açıklamalar doğrudan güncel ve evrensel SFK kriterleri olarak yorumlanmamalıdır. Güncel değerlendirmede ilgili SFK anlaşması, yürürlükteki mevzuat ve TEİAŞ tarafından yayımlanan geçerli teknik belgeler esas alınmalıdır.
Önemli: Bu sayfa teknik bilgilendirme ve eğitim amacıyla hazırlanmıştır; yürürlükteki mevzuatın, TEİAŞ talimatlarının, güncel hizmet anlaşmalarının veya resmî teknik test prosedürlerinin yerine geçmez. Tedarik takvimi, rezerv miktarı, transfer şartları, performans toleransları, test kabul koşulları ve yerine getirmeme bedelleri gibi uygulama ayrıntıları hakkında karar verilmeden önce ilgili resmî belgelerin güncel sürümleri doğrulanmalıdır.
Son gözden geçirme tarihi: 19 Ekim 2026
Tanım, kapsam ve mevzuat çerçevesi.
Sayfayı açÜretim-tüketim dengesi ve frekans kontrolünün genel mantığı.
Sayfayı açHız regülatörü, rezerv, performans ve testler.
Sayfayı açAGC, çalışma aralığı, tedarik ve izleme süreçleri.
Bu sayfaGerilim yönetimi ve reaktif güç desteği.
Sayfayı aç