Elektrik sisteminde üretim ile tüketim arasındaki anlık dengenin bozulması, şebeke frekansının nominal
değerinden uzaklaşmasına neden olur. Primer Frekans Kontrolü (PFK), üretim ünitesinin
hız regülatörü aracılığıyla bu sapmaya otomatik tepki vererek aktif güç çıkışını artırması veya azaltmasıdır.
Amaç, bozucu olayın etkisini hızlıca sınırlamak ve sistemin yeni bir denge noktasına ulaşmasına yardımcı olmaktır.
Primer Frekans Kontrolü (PFK), elektrik güç sisteminde üretim
ve tüketim arasındaki dengenin bozulması sonucunda oluşan
frekans sapmalarına karşı üretim ünitelerinin veya hizmet
vermeye uygun diğer kaynakların otomatik tepki göstermesini
sağlayan temel dengeleme hizmetlerinden biridir. Amaç,
frekans değişimine gecikmeden karşılık vermek ve sistem
frekansının daha fazla sapmasını sınırlandırmaya yardımcı olmaktır.
PFK'nın değerlendirilmesinde yalnızca ünitenin tepki vermesi
yeterli değildir. Tepkinin ne zaman başladığı, ne kadar güç
değişimi sağlandığı, kullanılabilir rezervin ne ölçüde
etkinleştirildiği ve bu katkının ne kadar süre sürdürülebildiği
birlikte ele alınmalıdır.
Otomatik tepki
PFK, frekans sapmasına karşı otomatik olarak
devreye giren yerel kontrol mekanizmasına dayanır.
Uygun üretim ünitelerinde bu tepki, hız regülatörü
ve ilgili kontrol sistemi üzerinden gerçekleştirilir.
Hızlı etkinleştirme
Frekans değişimine verilen tepkinin zamanlaması
PFK performansının temel unsurlarındandır.
Tepkinin başlama zamanı ve rezervin ne kadarının
hangi sürede sağlandığı, geçerli teknik kriterlere
göre değerlendirilir.
Rezervi sürdürebilme
Birimin yalnızca kısa süreli bir güç değişimi
yapabilmesi yeterli değildir. Etkinleştirilen
kontrol katkısının gerekli süre boyunca
sürdürülebilmesi ve ilgili işletme sınırlarının
korunması da önemlidir.
Test ve izleme
PFK kabiliyeti; ölçüm kayıtları, performans
testleri, güç ve frekans verileri ile ilgili
TEİAŞ değerlendirme süreçleri çerçevesinde
incelenir. Kontrolün varlığı kadar, gerçek
performansın doğrulanması da önemlidir.
PFK performansının dört temel boyutu
1. Tepki süresi
Frekans sapması başladıktan sonra ünitenin
kontrol tepkisini ne zaman başlattığı ve
gerekli güç değişimine ne kadar sürede
ulaştığı incelenir.
2. Sağlanan güç
Gerçekleşen aktif güç değişimi, birimin
yüklenebilir veya yük azaltabilir kapasitesi
ve kendisine tahsis edilen rezervle
ilişkilendirilerek değerlendirilir.
3. Sürdürülebilirlik
Etkinleştirilen rezervin gerekli süre boyunca
korunabilmesi, ünitenin kullanılabilir gücü
ve işletme kısıtlarıyla birlikte ele alınır.
4. Doğrulanabilirlik
Ölçüm kaynakları, zaman damgaları, güç kayıtları
ve test sonuçları, performansın sonradan
incelenmesine imkân verecek nitelikte olmalıdır.
PFK performans ölçütleri
Primer Frekans Kontrolü (PFK) performansı; frekans sapmalarına
verilen tepki, rezerv gücünün etkinleştirilme süresi ve
etkinleştirilen gücün belirli bir süre boyunca korunması gibi
teknik ölçütler üzerinden değerlendirilir. Aşağıdaki değerler,
bu ölçütlere ilişkin teknik çerçeveyi göstermektedir.
Ölçüt
Değer
Teknik anlamı
Frekans sapması
±200 mHz
PFK rezervinin etkinleştirilmesinde dikkate alınan frekans sapması.
Rezervin %50'sinin etkinleştirilmesi
En geç 15 saniye
Ayrılan rezerv gücünün yarısının devreye alınması için öngörülen süre.
Rezervin tamamının etkinleştirilmesi
En geç 30 saniye
Ayrılan rezerv gücünün tamamının devreye alınması için öngörülen süre.
Etkinleştirilen PFK gücünün korunması
En az 15 dakika
Etkinleştirilen rezerv gücünün belirli bir süre boyunca sürdürülebilmesi.
Güncel teknik şartlarla karşılaştırma zorunluluğu
Yukarıdaki değerler, sağlanan sunumda yer alan ölçütleri
yansıtır; burada güncel mevzuatın bütün tesislere ve
bütün hizmet koşullarına uygulanan kesin hükümleri
olarak doğrulanmış değildir. TEİAŞ, 20 Mart 2025 tarihinde
PFK tutanak, rapor ve performans testi sırasında kaydedilen
veri formatlarının güncellendiğini duyurmuştur.
Bu nedenle güncel bir tesisin uygunluğu değerlendirilirken
yürürlükteki Elektrik Şebeke Yönetmeliği, ilgili PFK
teknik kriterleri, geçerli hizmet anlaşması ve TEİAŞ'ın
yayımladığı en son test ve rapor dokümanları esas alınmalıdır.
PFK neden yalnızca hızdan ibaret değildir?
Hızlı tepki, frekans kontrolünün önemli bir parçasıdır;
ancak tek başına yeterli bir performans göstergesi değildir.
Bir ünite kısa sürede tepki verebilir fakat yeterli güç
değişimini sağlayamayabilir. Benzer biçimde gerekli güce
ulaşan bir ünite, bu katkıyı sürdüremiyorsa hizmetin
devamlılığı açısından sorun yaşayabilir.
Birlikte değerlendirilmesi gereken unsurlar
Frekans değişiminin büyüklüğü ve zaman içindeki seyri.
Ünitenin başlangıç yükü ve kullanılabilir güç aralığı.
Kontrol sisteminin tepki süresi ve gerçekleşen güç değişimi.
PFK için kullanılabilir rezervin büyüklüğü ve yönü.
Ünitenin katkısını sürdürme kabiliyeti.
Ölçüm kayıtlarının doğruluğu ve performans testinin geçerli koşulları.
Dolayısıyla PFK performansı, birden fazla ölçütün birlikte
değerlendirilmesini gerektirir. Gerçek performansın
belirlenmesinde yalnızca teorik kontrol kabiliyeti veya
tek bir ölçüm noktası değil, geçerli test yöntemi ve
ilgili teknik gereklilikler esas alınmalıdır.
1. Primer frekans kontrolü nasıl çalışır?
Elektrik güç sisteminde frekans, üretim ile tüketim arasındaki
aktif güç dengesiyle yakından ilişkilidir. Sistem frekansı,
senkron çalışan jeneratörlerin dönme hızıyla bağlantılıdır.
Üretimin tüketimin gerisinde kalması durumunda frekans düşme,
üretimin tüketimi aşması durumunda ise frekans yükselme
eğilimi gösterir.
Primer Frekans Kontrolü (PFK), bu dengesizliklere karşı
otomatik ve yerel bir güç tepkisi oluşturur. Klasik üretim
ünitelerinde bu tepki çoğunlukla hız regülatörü üzerinden
gerçekleştirilir. Regülatör, frekans değişimine bağlı olarak
ünitenin aktif güç çıkışını artırma veya azaltma yönünde
ayarlar. Böylece sistem frekansındaki sapmanın sınırlandırılmasına
katkı sağlanır.
PFK'nın temel amacı
Frekans sapmasına hızlı ve otomatik karşılık vererek
üretim-tüketim dengesinin yeniden kurulmasına yardımcı
olmak ve frekansın daha fazla sapmasını sınırlamak.
PFK'nın temel görevi, frekansı tek başına ve mutlaka
nominal değerine döndürmek değil, ilk dengeleme tepkisini
sağlamaktır.
Frekans değişimi ile aktif güç tepkisi arasındaki ilişki
Aşağıdaki şema, frekans sapması ile PFK kapsamında oluşan
aktif güç tepkisinin zaman içindeki genel ilişkisini
kavramsal olarak göstermektedir. Eğriler gerçek bir santralin
ölçüm kaydı veya belirli bir test sonucunu temsil etmez.
Şema notu:
Frekans ve aktif güç ayrı dikey ölçeklerde gösterilmiştir.
Gerçek tepkinin şekli ve süresi; olayın büyüklüğüne,
ünitenin kontrol ayarlarına, kullanılabilir rezervine
ve işletme koşullarına bağlıdır.
Frekans düştüğünde
Üretim açığı veya tüketim artışı
Sistemden çekilen aktif güç, sisteme verilen aktif gücü
aştığında frekans düşme eğilimi gösterir. PFK hizmeti
veren ve yukarı yönlü rezervi bulunan uygun bir ünite,
kontrol karakteristiği doğrultusunda aktif gücünü artırır.
Frekans düşüşü, yerel kontrol sistemi tarafından algılanır.
Hız regülatörü, frekans sapmasına uygun güç tepkisini oluşturur.
Ünite, kullanılabilir yukarı yönlü rezervi ölçüsünde üretimini artırır.
Bu tepki, sistemdeki güç açığının ve frekans sapmasının sınırlandırılmasına katkı verir.
Frekans yükseldiğinde
Üretim fazlası veya tüketim azalması
Üretim tüketimi aştığında frekans yükselme eğilimi gösterir.
PFK hizmeti veren uygun bir ünite, kontrol karakteristiği
ve işletme sınırları izin verdiği ölçüde aktif gücünü
azaltarak dengeye katkıda bulunur.
Frekans yükselişi yerel kontrol sistemi tarafından algılanır.
Hız regülatörü, aşağı yönlü güç tepkisini oluşturur.
Ünite, kullanılabilir aşağı yönlü rezervi ölçüsünde gücünü azaltır.
Bu tepki, üretim fazlasının ve frekans sapmasının sınırlandırılmasına yardımcı olur.
Her ünite her yönde aynı miktarda tepki veremez
Yukarı ve aşağı yönlü güç değişimi, ünitenin o andaki
çalışma noktasına, minimum ve maksimum güç sınırlarına,
kullanılabilir rezervine ve teknik özelliklerine bağlıdır.
Bu nedenle iki yöndeki tepkinin eşit büyüklükte veya
aynı hızda olduğu varsayılmamalıdır.
Kontrolün fiziksel zinciri
PFK'nın işleyişi, frekansın algılanmasından ünitenin aktif
güç çıkışının değişmesine kadar uzanan bir kontrol zinciri
olarak ele alınabilir.
Frekansın ölçülmesi:
Ünite veya kontrol sistemi, ilgili ölçüm noktasındaki
frekansı algılar.
Referansla karşılaştırma:
Ölçülen frekans, nominal değer ve kontrol sisteminin
ayarları çerçevesinde değerlendirilir.
Regülatör tepkisi:
Hız regülatörü, frekans sapmasının yönü ve büyüklüğü
doğrultusunda güç değişimi talep eder.
Güç üretim sisteminin tepkisi:
Türbin, jeneratör ve ilgili santral kontrol sistemi,
teknik sınırlar içinde aktif güç çıkışını değiştirir.
Rezervin etkinleştirilmesi:
Ünite, PFK için ayırdığı ve kullanılabilir durumda
bulunan rezervden yararlanır.
Frekansın sınırlandırılması:
Birden fazla kaynağın katkısıyla sistem yeni bir
dengeye yaklaşır; sonraki kontrol katmanları frekansın
nominal değere geri getirilmesine yardımcı olur.
Hız eğimi ve kontrol duyarlılığı
Hız eğimi (droop), frekans değişimi ile ünitenin aktif güç
tepkisi arasındaki ilişkiyi belirleyen temel kontrol
parametrelerinden biridir. Kontrol sisteminin frekans
sapmasına ne ölçüde güç değişimiyle karşılık vereceğini
etkiler.
Hız eğimi neden önemlidir?
Frekans sapması karşısında beklenen güç tepkisinin belirlenmesine yardımcı olur.
Birden fazla ünitenin frekans kontrolüne katkı vermesini destekler.
Ünitenin kullanılabilir PFK rezerviyle birlikte değerlendirilir.
Kontrol parametreleri ve performans testleri, ilgili teknik gerekliliklerle uyumlu olmalıdır.
Hız eğimi, ölü bant ve regülatör duyarlılığı birbirinden
farklı kavramlardır. Bu parametrelerin tanımları, sınırları
ve test sırasında kullanılacak ayarlar ilgili üniteye
uygulanabilir mevzuat ve teknik dokümanlardan doğrulanmalıdır.
PFK'nın sınırları ve sonraki kontrol katmanları
PFK'nın temel görevi, frekans sapmasına hızlı bir ilk tepki
vermektir. Bu tepki, sistem frekansının kararlı bir noktaya
yaklaşmasına yardımcı olur; ancak frekansın tam nominal
değere geri dönmesini veya başlangıçtaki güç alışverişlerinin
yeniden kurulmasını tek başına garanti etmez.
PFK — ilk otomatik tepki
Yerel kontrol mekanizmasına dayanır.
Frekans sapmasına otomatik karşılık verir.
Güç açığının veya fazlasının etkisini sınırlandırmaya yardımcı olur.
Kontrol tepkisi, kullanılabilir rezerv ve ünite sınırlarıyla kısıtlıdır.
SFK — frekansın yeniden düzenlenmesi
Merkezi veya koordineli kontrol yaklaşımıyla yürütülebilir.
Kontrol alanının frekans ve güç alışverişi hedeflerine katkı sağlar.
PFK sonrasında frekansın nominal değere geri getirilmesine yardımcı olur.
PFK'dan farklı kontrol sinyalleri ve performans ölçütleri kullanır.
PFK başarısı nasıl değerlendirilmelidir?
Kontrol sisteminin devrede olması tek başına hizmetin
başarıyla sağlandığını göstermez. Frekans ve aktif güç
ölçümleri, ünitenin kullanılabilir rezervi, zaman
bilgileri ve ilgili performans kriterleri birlikte
incelenmelidir. Değerlendirmede geçerli test yöntemi
ve yürürlükteki teknik gereklilikler esas alınmalıdır.
Teknik doğrulama:
Bu bölümdeki fiziksel açıklamalar PFK'nın genel çalışma
prensibini anlatır. Belirli bir frekans sapmasında rezervin
ne kadar sürede etkinleştirileceği, hız eğimi, ölü bant,
toleranslar ve test koşulları gibi sayısal şartlar için
güncel Elektrik Şebeke Yönetmeliği, ilgili PFK teknik
kriterleri ve TEİAŞ'ın yayımladığı son test ve rapor
dokümanları esas alınmalıdır.
2. Primer frekans kontrol rezervi
Primer Frekans Kontrolü (PFK) rezervi, bir üretim ünitesinin veya
hizmet sunmaya uygun başka bir kaynağın, elektrik sistemindeki frekans değişimine
karşı aktif gücünü artırmak ya da azaltmak için kullanıma hazır tuttuğu kapasitedir.
Bu rezerv, üretim ile tüketim arasındaki anlık dengesizliklerin frekans üzerindeki
etkisini sınırlamaya yardımcı olur.
Rezerv miktarı yalnızca kurulu güce göre belirlenemez. Ünitenin mevcut aktif güç
çıkışı, teknik çalışma aralığı, rampa hızı, regülatör ayarları, enerji kaynağının
durumu ve geçerli hizmet koşulları birlikte değerlendirilmelidir.
Temel ilke
Rezerv, kurulu güç ile aynı kavram değildir. Bir ünitenin
kurulu gücü yüksek olsa bile mevcut çalışma noktasında yeterli yukarı veya
aşağı yönlü hareket alanı bulunmayabilir. Önemli olan, gerekli yönde ne kadar
gücün, ne kadar hızlı ve ne kadar süreyle sağlanabileceğidir.
Rezerv türleri ve işlevleri
Kavram
Teknik açıklama
İşletme açısından anlamı
Yukarı yönlü rezerv
Aktif gücün artırılması için kullanılabilecek kapasite.
Frekansın düşmesi durumunda üretimin artırılmasına katkı sağlar.
Aşağı yönlü rezerv
Aktif gücün azaltılması için kullanılabilecek kapasite.
Frekansın yükselmesi durumunda üretimin azaltılmasına katkı sağlar.
Rezervin etkinleştirilmesi
Frekans sapmasına bağlı olarak kullanılabilir rezervin devreye girmesi.
Tepkinin yönü, büyüklüğü ve gelişme hızı önemlidir.
Rezervin sürdürülebilirliği
Sağlanan güç değişiminin gerekli süre boyunca korunabilmesi.
Kısa süreli bir tepkinin ardından gücün erken geri çekilmesini önlemeye
yardımcı olur.
Gerçek zamanlı kullanılabilir rezerv
O andaki işletme koşulları altında fiilen kullanılabilecek kapasite.
Bildirilen veya taahhüt edilen rezervin gerçek işletme durumuyla
uyumlu olmasını gerektirir.
Yukarı ve aşağı yönlü rezerv nasıl hesaplanır?
Basitleştirilmiş bir değerlendirmede, mevcut aktif güç ile ünitenin o andaki
kullanılabilir alt ve üst güç sınırları arasındaki farklar dikkate alınır.
Yukarı yönlü kapasite
Ünitenin mevcut gücünden kullanılabilir üst güç sınırına kadar
artırabileceği güç miktarıdır.
Basitleştirilmiş ifade:
Yukarı yönlü kapasite = Kullanılabilir üst güç sınırı − Mevcut aktif güç
Aşağı yönlü kapasite
Ünitenin mevcut gücünden kullanılabilir alt güç sınırına kadar
azaltabileceği güç miktarıdır.
Basitleştirilmiş ifade:
Aşağı yönlü kapasite = Mevcut aktif güç − Kullanılabilir alt güç sınırı
Örnek hesaplama
Kullanılabilir güç aralığı 40–100 MW olan ve o anda 70 MW üreten bir üniteyi
ele alalım:
Yukarı yönlü teorik kapasite: 100 − 70 = 30 MW
Aşağı yönlü teorik kapasite: 70 − 40 = 30 MW
Bu değerler yalnızca basitleştirilmiş güç aralığını gösterir. Ünitenin
30 MW'lık kapasitenin tamamını PFK kapsamında sunabileceği sonucuna tek başına
varılamaz. Regülatörün çalışma aralığı, tepki hızı, teknik kısıtlar ve geçerli
hizmet kriterleri ayrıca kontrol edilmelidir.
Kurulu güç, kullanılabilir kapasite ve PFK rezervi
Bu üç kavram birbirinden ayrılmalıdır. Kurulu güç, tesisin anma gücünü; kullanılabilir
kapasite, mevcut koşullarda teknik olarak üretilebilecek gücü; PFK rezervi ise
frekans kontrolü için ayrılmış ve gerekli koşullarda kullanılabilecek güç değişimini
ifade eder.
Kavram
Örnek
Yorum
Kurulu güç
100 MW
Ünitenin anma gücü.
Mevcut aktif güç
70 MW
Ünitenin o anda ürettiği güç.
Kullanılabilir üst sınır
90 MW
Mevcut koşullarda ulaşılabilir kabul edilen üst güç.
Teorik yukarı yönlü kapasite
20 MW
90 − 70 MW; henüz tek başına PFK taahhüdü değildir.
Önemli ayrım
Bir ünitenin kurulu gücü ile mevcut üretimi arasındaki farkın tamamı otomatik
olarak PFK rezervi sayılamaz. Bu farkın ne kadarının hizmet için kullanılabileceği,
ünitenin teknik yeterliliği ve yürürlükteki PFK kurallarıyla belirlenir.
Rezervin gerçek zamanlı kullanılabilirliği
Bir ünite PFK rezervi taahhüt etmiş olsa bile, kullanılabilir kapasitesinin her an
aynı kalacağı varsayılmamalıdır. İşletme koşulları değiştikçe yukarı ve aşağı yönlü
kapasite de değişebilir.
Üretim noktası
Mevcut aktif güç değiştikçe yukarı ve aşağı yönde kullanılabilecek
kapasite farklılaşır.
Teknik sınırlar
Minimum kararlı üretim, maksimum güç, rampa hızı ve regülatör ayarları
tepkiyi sınırlandırabilir.
Arıza ve kısıtlar
Yardımcı sistem arızaları, ekipman kısıtları ve işletme talimatları
kullanılabilir rezervi azaltabilir.
Enerji kaynağı
Hidroelektrik santrallerde su ve hidrolik koşullar; termik santrallerde
yakıt, kazan ve türbin koşulları önemlidir.
Bu nedenle rezerv bildirimi, ünitenin gerçek zamanlı işletme durumu ile uyumlu
olmalıdır. Kapasiteyi etkileyen arıza, kısıt veya çalışma noktası değişiklikleri
ilgili işletme ve bildirim süreçlerine göre kaydedilmelidir.
Rezerv miktarı kadar tepki hızı da önemlidir
Aynı miktarda rezerv sunabilen iki ünite, bu rezervi devreye alma hızları ve
sürdürebilme kabiliyetleri bakımından farklı performans gösterebilir. PFK
değerlendirmesinde yalnızca MW cinsinden kapasiteye değil; frekans sapmasına
verilen tepkinin zaman içindeki gelişimine de bakılır.
Rezerv performansını değerlendirirken
Kapasite: Kullanılabilir güç değişimi ne kadardır?
Hız: Güç değişimi ne kadar hızlı gerçekleşmektedir?
Doğruluk: Tepkinin yönü ve büyüklüğü beklenen davranışla uyumlu mudur?
Süreklilik: Sağlanan tepki gerekli süre boyunca korunabilmekte midir?
Ölçüm: Frekans ve aktif güç verileri güvenilir biçimde kaydedilmekte midir?
PFK rezervi ile sekonder frekans kontrolü arasındaki ilişki
PFK, frekans sapmasına karşı hızlı ve yerel otomatik tepki sağlayarak frekansın
daha fazla sapmasını sınırlandırmaya yardımcı olur. Ancak PFK'nın tek başına
frekansı nominal değerine geri getirmesi beklenmez. Sekonder frekans kontrolü,
sistem işletmecisinin dengeleme ihtiyacını karşılamak ve frekansı nominal
değere geri taşımak için devreye giren ayrı bir kontrol katmanıdır.
PFK — Primer kontrol
Frekans sapmasına karşı hızlı, otomatik ve yerel tepki. Temel hedef,
frekans değişimini sınırlamak ve sistemin kararlılığına katkı sağlamaktır.
SFK — Sekonder kontrol
Sistem düzeyinde kontrol komutlarıyla üretimin yeniden ayarlanmasına
ve frekansın nominal değere döndürülmesine katkı sağlar.
İşletme ve izleme açısından sonuç
PFK rezervinin güvenilir biçimde sunulabilmesi için taahhüt edilen rezerv,
gerçek zamanlı kullanılabilir kapasite, ölçülen aktif güç, frekans değişimi
ve kontrol tepkisi birlikte değerlendirilmelidir. SCADA ve kayıt sistemlerinde
bu verilerin zaman damgalarıyla saklanması; olayların, kapasite değişikliklerinin
ve performans testlerinin geriye dönük incelenmesini kolaylaştırır.
Not: Bu bölümdeki hesaplamalar kavramı açıklamak için basitleştirilmiştir.
Türkiye'de uygulanacak rezerv miktarları, teknik yeterlilikler, test koşulları
ve bildirim yükümlülükleri için yürürlükteki mevzuat ile TEİAŞ'ın güncel
hizmet dokümanları esas alınmalıdır.
3. Tepki süresi ve performans ölçütleri
Primer Frekans Kontrolü (PFK) performansı, bir ünitenin frekans değişimine
yalnızca tepki verip vermediğiyle değil; tepkinin ne kadar gecikmeyle başladığı,
ne kadar hızlı geliştiği, hedeflenen rezerv miktarına ulaşıp ulaşmadığı ve bu
gücü ne kadar süre koruyabildiğiyle değerlendirilir.
Elektrik Şebeke Yönetmeliği Ek 17/A'da tanımlanan PFK rezerv testi kapsamında,
simüle edilen frekans sapmalarına karşı ünitenin aktif güç tepkisi ölçülür.
Aşağıdaki temel değerler, ilgili rezerv testinin genel kabul kriterlerini
açıklamaktadır. Testin tamamında yürürlükteki mevzuat ve TEİAŞ'ın güncel
test dokümanları esas alınmalıdır.
PFK rezerv testinin temel performans kriterleri
±200 mHz frekans sapması koşulunda, azami PFK rezerv
kapasitesinin %50'sinin en fazla 15 saniyede, tamamının
ise en fazla 30 saniyede etkinleştirilmesi beklenir.
Etkinleştirilen azami rezerv kapasitesi, ilgili testin tolerans koşulları
çerçevesinde en az 15 dakika sürdürülebilmelidir.
Performans kriterlerinin özeti
Test ölçütü
Temel kriter
Değerlendirilen özellik
Frekans sapması
+200 mHz ve −200 mHz için ayrı testler
Her iki yöndeki kontrol kabiliyeti
İlk rezerv aşaması
Rezervin %50'si en fazla 15 saniyede
Tepkinin gelişme hızı
Tam rezerv etkinleştirme
Rezervin tamamı en fazla 30 saniyede
Hedeflenen güç değişimine ulaşma
Tepkinin başlama gecikmesi
Hidroelektrik ünitelerde en fazla 4 saniye; diğer ünitelerde en fazla 2 saniye
Kontrol sisteminin tepkiye başlama süresi
Rezervin sürdürülmesi
En az 15 dakika, belirtilen toleranslar içinde
Kararlı ve sürekli güç desteği
Önemli: Tepkinin başlaması ile rezervin tamamlanması aynı şey değildir
Bir ünitenin frekans sapmasına birkaç saniye içinde tepki vermeye başlaması,
rezervin tamamını aynı sürede sağlayacağı anlamına gelmez. Tepkinin başlama
gecikmesi, rezervin %50'sine ulaşma süresi ve rezervin tamamına ulaşma süresi
ayrı performans ölçütleridir.
Rezerv etkinleştirme eğrisi
Aşağıdaki şema, rezervin zaman içinde nasıl etkinleştirildiğini kavramsal olarak
gösterir. Gerçek testlerde kabul değerlendirmesi, yalnızca bu noktaların
karşılaştırılmasıyla değil, ilgili yönetmelikte belirtilen eğriler, zaman
aralıkları ve tolerans koşullarıyla yapılır.
Kavramsal gösterimdir. Grafik, %50 rezervin 15 saniyede ve tam rezervin
30 saniyede etkinleştirilmesine ilişkin zaman hedeflerini görselleştirir;
gecikme süresini, gerçek test toleranslarını veya mevzuattaki kabul
eğrilerinin tüm ayrıntılarını temsil etmez.
Frekans düşüşü ve yükselişinde beklenen tepki
Frekans düştüğünde
Üretim ile tüketim arasındaki denge tüketim lehine bozulduğunda
sistem frekansı düşebilir. PFK işlevi, uygun çalışma koşullarında
aktif gücü artırarak bu düşüşü sınırlamaya katkı sağlar.
Yukarı yönlü rezerv kullanılmalıdır.
Güç tepkisi gerekli hızda gelişmelidir.
Etkinleştirilen rezerv gerekli süre boyunca korunmalıdır.
Frekans yükseldiğinde
Üretimin tüketime göre fazla kaldığı durumlarda frekans yükselebilir.
PFK işlevi, uygun çalışma koşullarında aktif gücü azaltarak bu
yükselişi sınırlamaya katkı sağlar.
Aşağı yönlü rezerv kullanılmalıdır.
Tepkinin yönü frekans sapmasıyla uyumlu olmalıdır.
Test, yükseliş yönü için de ayrı değerlendirilmelidir.
Test aşamaları ve ölçülen veriler
PFK performans testinin güvenilir biçimde değerlendirilebilmesi için frekans
uyarımı ile ünitenin aktif güç tepkisi aynı zaman ekseninde kaydedilmelidir.
Böylece tepkinin başlangıcı, gelişimi ve sürdürüldüğü süre birlikte incelenebilir.
Test sırasında izlenecek temel sinyaller
Frekans: Uygulanan simüle frekans ve test koşulu.
Aktif güç: Ünitenin ölçülen aktif güç çıkışı.
Referans güç: Testte kullanılan çalışma noktası veya güç ayarı.
PFK rezervi: Test için belirlenen azami rezerv kapasitesi.
Kontrol sinyalleri: Mevcut test düzenine göre regülatör, vana veya ilgili kontrol değişkenleri.
Zaman bilgisi: Tepki gecikmesini ve süreleri doğru hesaplamaya yetecek zaman damgaları.
Yönetmelikteki test yaklaşımında +200 mHz ve −200 mHz simüle frekans koşulları
ayrı ayrı ele alınır. Ayrıca rezervin sürdürülebilirliği, ilgili zaman dilimlerinde
kayıt edilen ölçüm noktalarının tolerans sınırları içinde kalması üzerinden
değerlendirilir. İlgili hükümlerde her bir tanımlı zaman dilimi için kayıt
noktalarının en az %90'ının tolerans sınırlarında bulunması kriteri yer alır.
PFK rezerv testi tek başına yeterli değildir
Rezerv testi, ünitenin belirli simüle frekans sapmalarına karşı güç tepkisini
değerlendirir. Hassasiyet testi ve doğrulama testi ise kontrolün küçük frekans
değişimlerine duyarlılığı ile gerçek şebeke koşullarında çalışmasını inceleyen
ayrı aşamalardır. Bu testlerin kapsamı ve kabul şartları ilgili mevzuat
hükümlerine göre değerlendirilmelidir.
Hız eğimi (droop) ve ölü bant
Hız eğimi (droop), frekans değişimi ile aktif güç tepkisi
arasındaki oransal ilişkiyi tanımlar. Aynı frekans sapması, farklı hız eğimi
ayarlarında farklı güç tepkilerine yol açabilir. Bu nedenle hız eğimi, ünitenin
PFK rezervini nasıl devreye soktuğunu belirleyen temel parametrelerden biridir.
Ölü bant ise frekans değişiminin kontrol tepkisini başlatmadığı
aralığı ifade eder. Ölü bandın genişliği ve hız eğimi ayarı, ünitenin küçük
frekans değişimlerine duyarlılığını ve rezerv etkinleştirme davranışını etkiler.
Hız eğimi
Frekans sapması ile güç değişimi arasındaki karakteristiği belirler.
Ayar, ünitenin hedeflenen rezervi ilgili test koşullarında sağlayabilmesi
ile tutarlı olmalıdır.
Ölü bant
Küçük frekans sapmalarına karşı kontrolün ne zaman tepki vereceğini
etkiler. Rezerv testindeki ölü bant ayarı ile normal işletmede
uygulanabilecek ayarlar birbirine karıştırılmamalıdır.
Test parametreleri keyfî olarak değiştirilmemelidir
Elektrik Şebeke Yönetmeliği Ek 17/A'da rezerv testine ilişkin özel ayar
koşulları bulunur. Test sırasında kullanılan hız eğimi, ölü bant ve diğer
ilgili parametrelerin test aşamaları boyunca değiştirilmemesi esastır.
Sahada yapılacak ayar değişiklikleri, yürürlükteki gereklilikler ve yetkili
işletme prosedürleri doğrultusunda gerçekleştirilmelidir.
Performans sonuçlarının yorumlanması
Gözlenen durum
Olası yorum
İncelenecek noktalar
Tepki geç başlıyor.
Kontrol zincirinde gecikme olabilir.
Frekans ölçümü, regülatör tepkisi, aktüatörler ve kayıt zamanları.
Rezerv hedeflenen sürede tamamlanmıyor.
Güç artışı veya azaltımı yetersiz kalıyor olabilir.
Hız eğimi, çalışma noktası, güç sınırları ve teknik kısıtlar.
Güç tepkisi hedef değerin çevresinde dalgalanıyor.
Kontrol kararlılığı veya ölçüm kalitesi incelenmelidir.
Regülatör ayarları, ölçüm sinyalleri ve aktüatör davranışı.
Rezerv 15 dakika boyunca korunamıyor.
Ünitenin sürdürülebilir güç desteği yetersiz kalıyor olabilir.
Enerji kaynağı, güç sınırları, yardımcı sistemler ve tolerans eğrileri.
Test verileri tutarsız veya eksik.
Performans hakkında güvenilir sonuca varılamayabilir.
Zaman damgaları, örnekleme aralığı, sinyal bütünlüğü ve rapor formatı.
Sonuç
PFK performansı; tepki gecikmesi, rezerv etkinleştirme süresi,
hedef güce ulaşma, tolerans sınırları içinde sürdürülebilirlik ve ölçüm
güvenilirliği birlikte ele alınarak değerlendirilmelidir. Tek bir
zaman veya güç değerinin uygun olması, bütün test aşamalarının başarıyla
tamamlandığını tek başına göstermez.
Teknik not: Bu bölüm bilgilendirme amaçlıdır. Test kabulünde kullanılacak
kesin eğriler, toleranslar, hız eğimi ve ölü bant koşulları için yürürlükteki
Elektrik Şebeke Yönetmeliği Ek 17/A ile TEİAŞ'ın güncel PFK test ve raporlama
dokümanları esas alınmalıdır.
4. Primer frekans kontrol testleri
Primer Frekans Kontrolü (PFK) performans testleri, bir üretim ünitesinin
elektrik şebekesindeki frekans değişimlerine karşı gerekli aktif güç tepkisini
sağlayıp sağlayamadığını doğrulamak amacıyla gerçekleştirilir. Testler yalnızca
ünitenin belirli bir güç değişimine ulaşıp ulaşmadığını değil; kontrolün tepki
hızını, hassasiyetini, kararlılığını ve gerçek işletme koşullarındaki davranışını
da değerlendirmeye yöneliktir.
Elektrik Şebeke Yönetmeliği Ek 17/A kapsamında PFK performans testleri üç ana
aşamadan oluşur: rezerv testi, hassasiyet testi ve doğrulama testi.
İlgili testler, hizmete katılmakla yükümlü üniteler için yönetmelikte belirtilen
koşullara göre gerçekleştirilir.
Üç test, üç farklı amaç
Rezerv testi: Ünite gerekli güç değişimini sağlayabiliyor mu?
Hassasiyet testi: Regülatör küçük frekans değişimlerine
uygun ve ölçülebilir bir tepki veriyor mu?
Doğrulama testi: Kontrol işlevi, gerçek şebeke frekansıyla
normal işletme sırasında çalışmasını sürdürebiliyor mu?
Test sürecine genel bakış
Rezerv testi
Simüle edilen frekans sapmalarına karşı ünitenin PFK rezervini
gerekli sürede etkinleştirebildiği ve güç tepkisini belirlenen toleranslar
içinde sürdürebildiği incelenir.
Rezervin büyüklüğü ve etkinleştirme süresi değerlendirilir.
Yukarı ve aşağı yönlü tepkiler ayrı ayrı incelenir.
Güç değişiminin sürdürülebilirliği kontrol edilir.
Hassasiyet testi
Regülatörün küçük frekans değişimlerine karşı verdiği tepki ve kontrol
karakteristiği incelenir. Amaç, frekans değişimi ile aktif güç tepkisi
arasındaki ilişkinin uygunluğunu değerlendirmektir.
Küçük frekans adımlarına verilen tepki incelenir.
Ölü bant ve hız eğimi ayarlarının etkisi değerlendirilir.
Ölçülen güç değişiminin test uyarımıyla ilişkisi kontrol edilir.
Doğrulama testi
Rezerv ve hassasiyet testleri sonucunda ünitenin hizmeti sağlayabildiği
gözlenirse, kontrolün gerçek şebeke frekansıyla normal işletme koşullarındaki
davranışı doğrulanır.
Gerçek şebeke frekansı kullanılır.
Ünitenin güç ve kontrol sinyalleri kaydedilir.
Yönetmelikte belirtilen koşullarda 24 saatlik kayıt değerlendirilir.
Primer frekans kontrol rezerv testi
Rezerv testi, ünitenin belirlenmiş PFK rezerv kapasitesini frekans sapmasına
karşı etkinleştirme yeteneğini ölçer. Sunumunuzda belirtilen
Δf = +200 mHz ve Δf = −200 mHz koşulları,
iki farklı yöndeki frekans sapmasını temsil eder. Test koşulları, ilgili
mevzuatın gerektirdiği şekilde ayrı ayrı değerlendirilir.
Negatif frekans sapması
Δf = −200 mHz
Frekans düşüşünü temsil eder. Ünite, uygun çalışma koşullarında
yukarı yönlü PFK rezervini etkinleştirerek aktif gücünü artırmalıdır.
Pozitif frekans sapması
Δf = +200 mHz
Frekans yükselişini temsil eder. Ünite, uygun çalışma koşullarında
aşağı yönlü PFK rezervini etkinleştirerek aktif gücünü azaltmalıdır.
Güç tepkisinin belirlenen toleranslar içinde korunmasını değerlendirmek.
Rezerv testi yalnızca süre ölçümü değildir
Testin başarılı sayılması için yalnızca 15 ve 30 saniyelik hedeflere ulaşılması
yeterli değildir. Tepkinin başlangıç gecikmesi, ölçülen aktif güç değişimi,
uygulanmış test frekansı ve ilgili tolerans eğrileri de dikkate alınır.
Bu nedenle test grafikleri ve kayıt verileri birlikte incelenmelidir.
Primer frekans kontrol hassasiyet testleri
Hassasiyet testi, frekans regülatörünün küçük frekans değişimlerine karşı
gösterdiği tepkiyi değerlendirmek için kullanılır. Rezerv testinde büyük bir
frekans adımıyla hedeflenen güç değişimine ulaşılması incelenirken hassasiyet
testinde kontrolün daha küçük değişimleri algılama ve bunlara uygun tepki
verme davranışı ön plana çıkar.
Sunumunuzda Δf = ±5 mHz ve
Δf = ±10 mHz değerleri gösterilmektedir. Bu değerler, ilgili
sunumda tanımlanan test uyarımları olarak aktarılmalıdır. Uygulanacak güncel
test adımları ve kabul kriterleri için Elektrik Şebeke Yönetmeliği Ek 17/A'nın
ilgili hükümleri esas alınmalıdır.
Küçük frekans adımı
Regülatörün küçük frekans değişimlerine karşı duyarlılığı incelenir.
Ölçüm çözünürlüğü ve sinyal kalitesi, gerçek güç tepkisinin
değerlendirilebilmesi açısından önemlidir.
Kontrol karakteristiği
Frekans değişimi ile aktif güç tepkisi arasındaki ilişki, hız eğimi
ve ölü bant gibi ayarlarla birlikte değerlendirilir.
Hassasiyet testinde incelenebilecek noktalar
Uygulanan frekans adımının doğru ölçülmesi ve kaydedilmesi.
Ünitenin aktif güç tepkisinin doğru yönde oluşması.
Küçük frekans değişimlerinin ölçüm gürültüsüyle karıştırılmaması.
Hız eğimi ve ölü bant ayarlarının test prosedürüne uygun olması.
Ölçülen frekans ve güç sinyallerinin aynı zaman ekseninde karşılaştırılabilmesi.
Önemli teknik ayrım
Hassasiyet testi, rezerv testinin küçültülmüş bir tekrarı olarak
değerlendirilmemelidir. İki testin amacı ve değerlendirme yöntemi farklıdır.
Küçük frekans değişimlerine verilen tepki; regülatör karakteristiği,
ölü bant, ölçüm çözünürlüğü ve testte uygulanan uyarımın özellikleriyle
birlikte yorumlanmalıdır.
Primer frekans kontrol doğrulama testi
Doğrulama testi, rezerv ve hassasiyet testlerinden sonra ünitenin PFK işlevini
gerçek şebeke frekansı ile normal işletme koşullarında sürdürebildiğinin
değerlendirilmesini amaçlar. Bu test, kısa süreli kontrollü frekans uyarımlarından
farklı olarak daha uzun bir kayıt dönemini kapsar.
24 saatlik doğrulamanın amacı
Test sırasında türbin hız regülatörünün frekans bilgisini şebekeden alacağı
bağlantı düzeni kullanılır ve gerçek frekansla normal çalışma kaydedilir.
İlgili yönetmelikte tanımlanan koşullar doğrultusunda test süresi,
ünitenin servis dışı kalma nedeni ve diğer özel durumlar dikkate alınarak
değerlendirilir.
Doğrulama sırasında dikkat edilecek noktalar
Ünitenin PFK işlevinin etkin ve doğru bağlantı düzeninde olması.
Test boyunca güç ayar noktası ve kontrol parametrelerinin ilgili prosedüre uygun tutulması.
Gerçek şebeke frekansı ile aktif güç çıkışının kesintisiz ve zaman uyumlu kaydedilmesi.
Servis dışı kalma ve işletme kesintilerinin nedenleriyle birlikte belgelenmesi.
Test kayıtlarının güncel raporlama formatına uygun şekilde saklanması.
Çok kaynaklı üretim tesisleri için ek dikkat
Birden fazla üretim kaynağı veya ünitesi bulunan tesislerde testlerin hangi
üniteler için ayrı, hangi aşamalarda eş zamanlı yapılacağı ilgili mevzuat
hükümlerine bağlıdır. Bu nedenle doğrulama planı hazırlanırken tesisin
kaynak yapısı ve güncel Ek 17/A hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.
Testlerde kaydedilmesi gereken temel sinyaller
Test sonuçlarının karşılaştırılabilir ve doğrulanabilir olması için frekans
uyarımı, aktif güç tepkisi ve kontrol sisteminin çalışma durumu aynı zaman
referansına göre kaydedilmelidir. Yönetmelik ve ilgili test dokümanlarında
belirtilen kayıt kaynakları ve sinyal gereklilikleri esas alınmalıdır.
Sinyal veya bilgi
Amacı
Kontrolde kullanım
Şebeke frekansı
Gerçek sistem frekansını izlemek.
Frekans sapmasının ve gerçek işletme koşullarının belirlenmesi.
Uygulanan test frekansı
Test cihazından veya kontrol sisteminden uygulanan uyarımı kaydetmek.
Test adımı ile güç tepkisinin karşılaştırılması.
Ünite aktif güç referansı
Kontrol sisteminin güç ayar noktasını izlemek.
Referans değişimleri ile PFK tepkisini ayırt etmek.
Aktif güç çıkışı
Ünitenin fiilî güç üretimini kaydetmek.
Rezervin etkinleştirilmesi ve sürdürülebilirliğinin değerlendirilmesi.
Vana konumu veya yakıt akışı
Ünite tipine uygun fiziksel kontrol değişkenlerini izlemek.
Güç tepkisinin fiziksel nedenlerini incelemek.
Kontrol ve sınırlayıcı durumları
Regülatörün ve ilgili sınırlayıcıların çalışma durumunu belirlemek.
Gecikme, güç sınırı veya tepki yetersizliği nedenlerini araştırmak.
Zaman damgası
Ölçümleri ortak zaman eksenine yerleştirmek.
Gecikme ve etkinleştirme sürelerini hesaplamak.
Veri kalitesi neden önemlidir?
Frekans ve aktif güç kayıtlarının zaman damgaları arasında fark bulunması,
örnekleme aralığının yetersiz olması veya sinyal kaynağının güvenilir
olmaması; gerçek kontrol performansı ile ölçüm hatasının birbirine
karıştırılmasına neden olabilir. Test verilerinin kaynağı, doğruluğu ve
güvenilirliği raporlama sürecinin temel parçalarıdır.
Test sonuçlarının değerlendirilmesi
Gözlenen durum
Olası neden
İncelenecek veriler
Güç tepkisi geç başlıyor.
Ölçüm, kontrol veya aktüatör zincirinde gecikme olabilir.
Frekans sinyali, regülatör durumu, aktüatörler ve zaman damgaları.
Hedeflenen rezerv miktarına ulaşılamıyor.
Güç sınırları veya kontrol ayarları tepkiyi kısıtlıyor olabilir.
Mevcut güç noktası, rezerv miktarı, hız eğimi ve sınırlayıcılar.
Küçük frekans değişimlerine belirgin tepki görülmüyor.
Ölü bant, ölçüm çözünürlüğü veya kontrol karakteristiği etkili olabilir.
Frekans adımı, ölü bant, regülatör ayarları ve ölçüm kalitesi.
Güç tepkisi kararsız veya dalgalı.
Kontrol ayarları, aktüatör davranışı veya ölçüm gürültüsü etkili olabilir.
Aktif güç, kontrol sinyalleri ve ilgili teknik parametreler.
24 saatlik kayıt eksik.
Veri toplama veya işletme kesintisi yaşanmış olabilir.
Kayıt bütünlüğü, kesinti nedeni ve uygulanacak test prosedürü.
Sonuç
PFK performansının doğrulanması, birbirini tamamlayan üç aşamaya dayanır:
rezerv testi güç kapasitesini ve tepki süresini, hassasiyet testi
küçük frekans değişimlerine verilen kontrol tepkisini, doğrulama testi ise
gerçek şebeke frekansıyla normal işletmedeki davranışı değerlendirir.
Test raporlarının doğru yorumlanabilmesi için ölçüm sinyalleri, test
koşulları ve güncel kabul kriterleri birlikte ele alınmalıdır.
Mevzuat notu: Bu bölüm teknik bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır.
Test adımları, kabul kriterleri, kayıt sinyalleri ve rapor biçimi için yürürlükteki
Elektrik Şebeke Yönetmeliği Ek 17/A ile TEİAŞ'ın güncel PFK test ve raporlama
dokümanları esas alınmalıdır.
5. İşletme, izleme ve arıza yönetimi
Primer Frekans Kontrolü (PFK) hizmetinin güvenilir biçimde sunulabilmesi için
yalnızca türbin hız regülatörünün veya frekans kontrol fonksiyonunun mevcut olması
yeterli değildir. Hizmeti sağlayan ünite, ilgili işletme koşullarını karşılamalı,
taahhüt edilen rezervi kullanıma hazır tutmalı ve frekans değişimlerine gerekli
güç tepkisini verebilmelidir.
Bu nedenle PFK işletmesi; rezerv planlaması, gerçek zamanlı kullanılabilirlik,
kontrol sisteminin durumu, veri kaydı, arıza bildirimi ve performans takibi
süreçlerinin birlikte yürütülmesini gerektirir. SCADA sistemi, ünite kontrol
sistemi, güç kalitesi kayıtları ve TEİAŞ'a yapılan bildirimler bu süreçte
birbirini tamamlayan bilgi kaynaklarıdır.
PFK işletmesinin temel ilkesi
Bildirilen rezerv, fiziksel olarak kullanılabilir rezerv ve ölçülen
kontrol tepkisi birbiriyle tutarlı olmalıdır. Rezerv taahhüdünün
bildirilmiş olması, ünitenin her koşulda bu kapasiteyi sağlayabileceğini
tek başına göstermez. Gerçek zamanlı çalışma koşulları ve teknik kısıtlar
sürekli dikkate alınmalıdır.
İşletme ve izleme süreçleri
İzleme konusu
Kontrol edilecek hususlar
İşletme amacı
Rezerv yükümlülüğü
İlgili dönem için taahhüt edilen rezerv miktarı ve rezervin
hangi yan hizmet biriminden sağlanacağı.
Yükümlülüğün doğru üniteye ve doğru zaman aralığına
bağlanmasını sağlamak.
Çalışma noktası
Aktif güç, kullanılabilir üst ve alt güç sınırları,
minimum kararlı üretim ve çalışma kısıtları.
Yukarı ve aşağı yönlü rezervin gerçekten kullanılabilir
olup olmadığını değerlendirmek.
Kontrol sistemi
Frekans ölçümü, regülatörün çalışma durumu, hız eğimi,
ölü bant ve ilgili sınırlayıcılar.
Frekans değişimine doğru yönde ve uygun hızda tepki verilmesini
desteklemek.
Veri kaydı
Frekans, aktif güç, referans değerleri, olay kayıtları ve
zaman damgaları.
Performansın ölçülebilir ve geriye dönük doğrulanabilir olmasını
sağlamak.
Arıza ve kısıtlar
Ünite arızası, devre dışı kalma, kapasite kaybı ve hizmeti
etkileyen teknik sınırlamalar.
Kullanılamayan rezervin zamanında tespit edilmesini ve ilgili
bildirimlerin yapılmasını sağlamak.
Gerçek zamanlı kullanılabilirlik
PFK rezervinin kullanılabilirliği, ünitenin yalnızca kurulu gücüne değil,
o andaki çalışma noktasına ve fiziksel koşullarına bağlıdır. Ünite devrede olsa
bile bazı arızalar, yardımcı sistem kısıtları veya işletme sınırları nedeniyle
taahhüt edilen rezervin tamamını sağlayamayabilir.
Rezervin kullanılabilir olduğu durum
Ünite gerekli çalışma koşullarını karşılıyor.
Yeterli yukarı veya aşağı yönlü güç kapasitesi mevcut.
Frekans kontrol fonksiyonu uygun durumda.
Gerekli ölçüm ve kayıt sinyalleri sağlıklı.
Rezervin kısıtlanabileceği durum
Ünite arızalanmış veya devre dışı kalmış.
Aktif güç sınırları rezervi karşılamaya yetmiyor.
Regülatör veya yardımcı sistemlerde kısıt bulunuyor.
Su, yakıt veya diğer kaynak koşulları üretimi sınırlıyor.
Hidroelektrik santraller için özel değerlendirme
Hidroelektrik ünitelerde kullanılabilir PFK kapasitesi; su düşüsü, debi,
türbin ve jeneratör sınırları, kavitasyon veya titreşim kısıtları, kılavuz
kanat hareket kabiliyeti ve mevcut üretim noktasından etkilenebilir.
Bu nedenle yalnızca jeneratörün anma gücüne bakılarak rezerv yeterliliği
belirlenmemelidir.
Arıza ve kapasite kaybı yönetimi
PFK hizmetini etkileyen bir arıza veya kapasite kısıtı ortaya çıktığında,
olayın teknik nedeni belirlenmeli, etkilediği rezerv miktarı hesaplanmalı ve
yürürlükteki mevzuat ile TEİAŞ prosedürlerinde tanımlanan bildirim süreci
izlenmelidir. Arızanın yalnızca bakım kayıtlarına yazılması, piyasa ve hizmet
yükümlülüklerine ilişkin bildirimlerin yerine geçtiği anlamına gelmez.
Önerilen olay yönetimi akışı
Olayı tespit et: SCADA alarmı, koruma sinyali, ünite
kayıtları veya operatör gözlemiyle arızayı belirle.
Etkisini değerlendir: PFK fonksiyonunun, kullanılabilir
rezervin ve çalışma durumunun nasıl etkilendiğini belirle.
Teknik kayıt oluştur: Başlangıç zamanı, arıza nedeni,
etkilenen kapasite ve mevcut işletme koşullarını kaydet.
Gerekli bildirimi yap: İlgili yükümlülük ve bildirim
kanalına göre TEİAŞ'a zamanında bildirimde bulun.
Durumu takip et: Arıza giderildiğinde ünitenin gerekli
çalışma koşullarına döndüğünü ve rezervin yeniden kullanılabilir
olduğunu doğrula.
Kayıtları tamamla: Arıza, bildirim, müdahale ve yeniden
devreye alma bilgilerini ilişkilendir.
Arıza bildirimi ve yükümlülük
Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği'nin PFK'ya ilişkin hükümlerinde,
arıza nedeniyle rezervin sağlanamaması durumunda bildirim ve yükümlülük
koşulları düzenlenmiştir. Bildirimin zamanı, kapsamı, etkilenen rezerv
miktarı ve arızanın giderilmesi sonrasında yükümlülüğün yeniden başlaması
gibi hususlar ilgili hükümlere göre değerlendirilmelidir. Her arızanın
otomatik olarak yükümlülükten muafiyet sağladığı varsayılmamalıdır.
Rezervin başka bir üniteye aktarılması
Bir ünitenin PFK rezervini sağlayamaması durumunda, yükümlülüğün başka bir
yan hizmet birimine aktarılması veya diğer birimlerden karşılanması ancak
yürürlükteki mevzuatın izin verdiği çerçevede ve gerekli bildirim/onay
süreçlerine uygun olarak gerçekleştirilmelidir.
İşletme açısından dikkat edilmesi gerekenler
Alternatif ünitenin ilgili hizmet için uygun ve gerekli koşulları karşılıyor olması.
Aktarılacak rezervin miktarının ve geçerli olduğu zaman aralığının belirlenmesi.
Gerekli piyasa sistemi bildirimlerinin ve kayıtlarının tamamlanması.
Aynı rezerv kapasitesinin birden fazla yükümlülük için mükerrer kullanılmaması.
Aktarımın hizmet performansı ve uzlaştırma üzerindeki etkilerinin izlenmesi.
SCADA, kayıt cihazları ve piyasa bildirimleri
PFK hizmetinin izlenmesi, tek bir veri kaynağına dayanmaz. Elektrik Piyasası
Yan Hizmetler Yönetmeliği'nin 29. maddesinde TEİAŞ SCADA sistemi ve/veya güç
kalitesi çözümleme cihazlarından elde edilen veriler, hizmet sağlayan birimlerin
kayıt cihazları ve piyasa katılımcılarının ilgili sistem üzerinden yaptığı
bildirimler izleme kapsamında sayılmaktadır.
Veri kaynağı
Sağladığı bilgi
Kontrol amacı
SCADA
Aktif güç, ünite durumu, kullanılabilir kapasite ve
mevcutsa frekans/ilgili ölçümler.
Gerçek zamanlı işletme durumunu izlemek.
Güç kalitesi çözümleme cihazları
Frekans ve elektriksel büyüklüklere ilişkin ayrıntılı kayıtlar.
Frekans olaylarını ve kontrol tepkisini incelemek.
Ünite kayıt cihazları
Kontrol sisteminin çalışma davranışı ve ilgili ölçüm sinyalleri.
Tepki gecikmesini ve güç değişiminin nedenlerini analiz etmek.
Piyasa bildirim sistemi
Rezerv yükümlülüğü, ilgili ünite bildirimi, arıza ve diğer
piyasa işlemlerine ilişkin kayıtlar.
Bildirilen yükümlülük ile fiilî çalışma durumunu karşılaştırmak.
Bakım ve olay kayıtları
Arıza başlangıcı, müdahaleler, kısıtlar ve yeniden devreye alma.
Performans sapmalarının teknik nedenlerini açıklamak.
TPYS ve YHPYS terminolojisi
Sunumlarda TPYS adı kullanılmış olabilir. Mevzuat metinlerinde ise
Yan Hizmetler Piyasası Yönetim Sistemi (YHPYS) ifadesi
yer almaktadır. Sayfa güncellenirken sistem adı, ilgili işlem ve güncel
TEİAŞ arayüzündeki terminolojiyle uyumlu tutulmalıdır. Sistem adları ve
işlem ekranları zaman içinde değişebileceğinden, bildirim yöntemi güncel
TEİAŞ dokümanlarından doğrulanmalıdır.
Veri bütünlüğü ve zaman senkronizasyonu
PFK performansının doğru değerlendirilebilmesi için frekans, aktif güç ve
kontrol sinyalleri ortak bir zaman ekseninde karşılaştırılabilmelidir. Ölçüm
cihazları ve SCADA kayıtları arasında zaman farkı bulunması, gerçek kontrol
gecikmesinin yanlış hesaplanmasına veya olayların yanlış sıralanmasına neden
olabilir.
Veri kalitesi kontrol listesi
SCADA, ünite kayıt cihazları ve güç kalitesi kayıtlarının saatleri senkronize olmalıdır.
Frekans ve aktif güç sinyallerinin örnekleme aralıkları değerlendirme için yeterli olmalıdır.
Eksik, geçersiz veya fiziksel olarak tutarsız ölçümler işaretlenmelidir.
Ham veriler, zaman damgaları ve kaynak bilgileri korunmalıdır.
Veri düzeltmeleri veya filtrelemeler yapıldığında uygulanan yöntem belgelenmelidir.
Test ve arıza kayıtları, ilgili işletme olayıyla ilişkilendirilebilmelidir.
PFK performansının sürekli izlenmesi
Sürekli izleme, yalnızca bir arıza meydana geldiğinde veri incelemekten ibaret
değildir. Rezerv yükümlülüğü, gerçek çalışma noktası ve frekans-güç ilişkisi
düzenli olarak karşılaştırıldığında olası performans sorunları daha erken
fark edilebilir.
İşletme göstergeleri
Bildirilen ve kullanılabilir rezerv miktarı.
Ünitenin çalışma ve emre amadeliği.
PFK fonksiyonunun etkinlik durumu.
Arıza, kısıt ve kapasite değişikliği kayıtları.
Performans göstergeleri
Frekans sapmasına verilen aktif güç tepkisi.
Tepkinin başlangıç gecikmesi ve gelişme süresi.
Rezervin gerekli süre boyunca korunması.
Ölçüm verilerinin bütünlüğü ve raporlanabilirliği.
Sonuç
PFK hizmetinin güvenilirliği; doğru rezerv bildirimi, gerçek zamanlı
kullanılabilirlik, uygun regülatör davranışı, zaman uyumlu ölçüm kayıtları
ve mevzuata uygun arıza yönetiminin birlikte yürütülmesine bağlıdır.
SCADA ve ünite kayıtları ile piyasa bildirimlerinin karşılaştırılması,
hem işletme sorunlarının teşhis edilmesine hem de hizmet performansının
geriye dönük doğrulanmasına yardımcı olur.
Mevzuat notu: Bu bölüm teknik bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır.
Rezerv bildirimi, arıza bildirimi, yükümlülük aktarımı ve performans değerlendirmesi
için yürürlükteki Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği, Elektrik Şebeke
Yönetmeliği ve TEİAŞ'ın güncel uygulama dokümanları esas alınmalıdır.
6. PFK ile sekonder frekans kontrolü arasındaki fark
Elektrik güç sistemlerinde üretim ile tüketim sürekli dengede tutulmalıdır.
Büyük bir üretim ünitesinin devreden çıkması, tüketimin aniden artması veya
üretimin azalması, sistem frekansının nominal değerinden sapmasına neden olabilir.
Bu sapmanın kontrol edilmesi için farklı zaman ölçeklerinde çalışan kontrol
katmanlarından yararlanılır.
Primer Frekans Kontrolü (PFK) ve
Sekonder Frekans Kontrolü (SFK), bu sürecin birbirini
tamamlayan iki temel bileşenidir. PFK ilk otomatik tepkiyi verirken SFK,
sistem işletmecisinin kontrol sinyalleri üzerinden üretimi yeniden düzenler.
Temel fark
PFK'nın öncelikli amacı frekans sapmasını sınırlamak ve sistemi
kararlı bir duruma taşımaktır. SFK ise frekansı nominal değerine
geri yaklaştırmayı ve kontrol alanının güç alışverişini programlanan
değerlere döndürmeyi hedefler.
PFK ve SFK karşılaştırması
Özellik
Primer Frekans Kontrolü (PFK)
Sekonder Frekans Kontrolü (SFK)
Ana amaç
Frekans sapmasına hızlı tepki vererek sapmanın büyümesini
sınırlamak ve sistem frekansının kararlılaşmasına katkı sağlamak.
Frekansı nominal değerine döndürmeye ve kontrol alanının
güç alışverişini hedef değerlerine yaklaştırmaya katkı sağlamak.
Kontrol mekanizması
Ünite hız regülatörü ve ilgili yerel kontrol fonksiyonları
üzerinden otomatik tepki.
TEİAŞ'ın merkezi kontrol sistemi ve Otomatik Üretim Kontrolü
(AGC) aracılığıyla gönderilen güç referansları.
Kontrolün başlatılması
Yerel olarak ölçülen frekans sapmasına bağlıdır.
Sistem işletmecisinin kontrol algoritması ve ilgili kontrol
alanındaki dengeleme ihtiyacına bağlıdır.
Tepki zaman ölçeği
İlk tepki saniyeler mertebesinde gelişir.
PFK ile birlikte çalışır; üretim ayarlarını daha uzun bir
kontrol süreci boyunca yeniden düzenler.
Kontrolün niteliği
Frekans sapmasına bağlı, genellikle yerel ve oransal kontrol.
Merkezi kontrol komutlarıyla üretim referanslarının ayarlanması.
Güç referansı
Frekans sapması ve regülatör karakteristiği güç tepkisini belirler.
AGC tarafından gönderilen referans, ünitenin mevcut çalışma
koşulları ve sınırları dikkate alınarak uygulanır.
Rezervin rolü
Frekans değişimine karşı hızlı aktif güç desteği sağlar.
Üretim dengesini yeniden düzenlemeye ve PFK'nın kullandığı
rezervin serbest bırakılmasına katkı sağlar.
İki kontrol katmanı birlikte nasıl çalışır?
Örneğin büyük bir üretim ünitesi devreden çıktığında, üretim ile tüketim
arasındaki denge bozulur ve sistem frekansı düşmeye başlar. PFK işlevi,
frekans düşüşünü algılayarak uygun ünitelerin aktif güçlerini artırır.
Ardından SFK, merkezi kontrol sinyalleriyle üretim dağılımını yeniden
düzenlemeye başlar.
Kavramsal akış şemasıdır. Gerçek sistemde PFK ve SFK'nın çalışması
birbirini izleyen, birbirinden tamamen ayrılmış aşamalar değildir;
iki kontrol katmanı örtüşen zaman aralıklarında birlikte çalışabilir.
PFK neden frekansı tek başına nominal değere döndürmez?
PFK, frekans sapmasına bağlı olarak aktif gücü artırır veya azaltır. Bu tepki,
sistemin frekansının daha fazla sapmasını sınırlandırır ve yeni bir denge
oluşmasına yardımcı olur. Ancak hız eğimi (droop) karakteristiği nedeniyle
frekans, ilk sapmadan farklı fakat nominal değerden hâlâ uzak bir değerde
kararlılaşabilir.
PFK'nın sağladığı sonuç
Frekans sapmasına hızlı otomatik tepki.
Frekans değişiminin sınırlandırılması.
Sistemin kararlılaşmasına katkı.
SFK'nın dengeleme yapabilmesi için zaman kazanılması.
SFK'nın sağladığı sonuç
Üretim referanslarının merkezi olarak ayarlanması.
Frekansın nominal değere geri yaklaştırılması.
Kontrol alanının güç dengesinin yeniden kurulması.
PFK rezervinin kademeli olarak serbest bırakılmasına katkı.
Önemli teknik ayrım
PFK'nın frekansı kararlılaştırması ile SFK'nın frekansı nominal değere
geri getirmesi aynı kontrol hedefi değildir. Avrupa kıta Avrupası sistem
işletme terminolojisindeki Frequency Containment Reserve (FCR) ve Frequency
Restoration Reserve (FRR) ayrımı da bu temel yaklaşımı yansıtır.
Türkiye'deki hizmet tanımları ve uygulama koşulları için ise ulusal
mevzuat esas alınmalıdır.
AGC'nin SFK içindeki rolü
Otomatik Üretim Kontrolü (AGC), sistem işletmecisinin kontrol alanındaki
dengeleme ihtiyacını dikkate alarak katılımcı ünitelere aktif güç referansları
gönderen otomatik kontrol yapısıdır. SFK hizmeti sunan ünitenin kontrol sistemi,
bu referansları teknik çalışma sınırları içinde uygular.
AGC ile ünite regülatörü arasındaki ilişki
AGC, ünitenin üretim referansını yeniden ayarlarken ünite regülatörü
yerel kontrol işlevlerini yürütür. AGC komutu ile frekans regülatörünün
tepkisi aynı şey değildir. Her iki kontrolün aynı ünitede birlikte çalışması
durumunda, güç referanslarının ve rezerv katkılarının doğru izlenmesi gerekir.
PFK ve SFK aynı ünitede birlikte sunulabilir mi?
Evet. Uygun teknik yeterliliğe ve ilgili hizmet koşullarına sahip bir ünite,
PFK ve SFK hizmetlerine eş zamanlı katılabilir. Ancak bu durum, aynı güç
kapasitesinin sınırsız biçimde iki hizmet için de kullanılabileceği anlamına
gelmez. Ünitenin güç sınırları, her hizmet için üstlenilen rezerv ve AGC
referansları birlikte değerlendirilmelidir.
Eş zamanlı hizmette dikkat edilecek noktalar
PFK ve SFK için üstlenilen rezerv miktarları ayrı ayrı izlenmelidir.
Ünitenin minimum ve maksimum güç sınırları dikkate alınmalıdır.
Arıza ve kapasite kısıtları ilgili hizmet yükümlülükleriyle ilişkilendirilmelidir.
Performans değerlendirmesi, yürürlükteki yan hizmet mevzuatına göre yapılmalıdır.
SCADA ve performans izleme açısından farklar
İzlenen bilgi
PFK açısından kullanım
SFK açısından kullanım
Şebeke frekansı
Yerel frekans tepkisinin değerlendirilmesi.
Kontrol alanındaki frekans hatasının değerlendirilmesine katkı.
Aktif güç
Frekans sapmasına karşı gerçekleşen güç değişiminin incelenmesi.
AGC referansına karşı gerçekleşen güç değişiminin incelenmesi.
Güç referansı
Mevcut çalışma noktası ve PFK tepkisinin ayırt edilmesi.
AGC tarafından gönderilen referansın izlenmesi.
Rezerv bilgisi
Yukarı ve aşağı yönlü PFK kapasitesinin izlenmesi.
SFK için üstlenilen rezerv ve kullanılabilir güç aralığının izlenmesi.
Kontrol durumu ve olay kayıtları
Regülatör tepkisi, gecikme ve sınırlayıcıların incelenmesi.
AGC bağlantısı, referans değişimleri ve hizmet kesintilerinin incelenmesi.
Performans analizinde sık karşılaşılan hata
Aktif güçteki her değişimi doğrudan PFK tepkisi olarak yorumlamak yanıltıcı
olabilir. Güç değişimi; AGC komutundan, işletme talimatından, planlı referans
değişikliğinden veya başka bir kontrol işlevinden kaynaklanabilir. Sağlıklı
analiz için frekans, aktif güç, güç referansı ve kontrol durumu aynı zaman
ekseninde birlikte incelenmelidir.
Sonuç
PFK ile SFK birbirinin alternatifi değil, sistem frekansının güvenilir
biçimde kontrol edilmesini sağlayan tamamlayıcı hizmetlerdir. PFK frekans
sapmasını hızlı biçimde sınırlandırırken SFK, merkezi kontrol aracılığıyla
üretim dengesini yeniden düzenler ve frekansın hedef değerine dönmesine
katkı sağlar. Bu iki hizmetin etkinliği, doğru rezerv planlaması, uygun
kontrol ayarları, güvenilir ölçüm ve mevzuata uygun performans izlemesiyle
birlikte değerlendirilmelidir.
Mevzuat notu: PFK ve SFK hizmetlerinin tedariki, eş zamanlı
sunulması, izlenmesi ve performans değerlendirmesi için yürürlükteki Elektrik
Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği ile TEİAŞ'ın güncel hizmet dokümanları
esas alınmalıdır.
7. Katılım, anlaşmalar ve güncel kurallar
Primer Frekans Kontrolü (PFK) hizmetinin sunulması, yalnızca türbin hız
regülatörünün uygun şekilde ayarlanmasından ibaret değildir. Hizmetin
sağlanabilmesi için teknik yeterliliğin belgelendirilmesi, ilgili tedarik
sürecine katılım, rezerv yükümlülüğünün üstlenilmesi, gerekli bildirimlerin
yapılması ve hizmetin işletme sırasında fiilen yerine getirilmesi gerekir.
Türkiye'de PFK hizmetinin tedariki ve izlenmesi; Elektrik Piyasası Yan
Hizmetler Yönetmeliği, Elektrik Şebeke Yönetmeliği ve TEİAŞ'ın yürürlükteki
hizmet dokümanları çerçevesinde yürütülür. Teknik yeterlilik, ticari
yükümlülük ve fiilî performans birbirini tamamlayan ancak birbirinin
yerine geçmeyen unsurlardır.
PFK hizmetine katılımın temel aşamaları
Teknik yeterlilik → Belgelendirme → Tedarik sürecine katılım →
Rezerv yükümlülüğünün belirlenmesi → Saatlik bildirim → Hizmetin
sağlanması → İzleme ve performans değerlendirmesi
Bu aşamaların her biri ilgili mevzuat ve tedarik süreci hükümlerine
uygun yürütülmelidir. Bir aşamanın tamamlanması, diğer yükümlülüklerin
kendiliğinden yerine getirildiği anlamına gelmez.
Teknik yeterlilik ve belgelendirme
PFK hizmeti sunacak tesisin, ilgili hizmeti sağlayabilecek teknik özelliklere
sahip olması gerekir. Bu yeterlilik; kontrol sisteminin davranışı, aktif güç
değişim kapasitesi, rezervin etkinleştirilmesi ve sürdürülmesi gibi unsurların
değerlendirilmesini içerir.
Teknik yeterlilik
Ünitenin PFK işlevini sağlayabilmesi.
Gerekli yukarı veya aşağı yönlü rezerv kapasitesinin bulunması.
Hız regülatörü ve ilgili kontrol fonksiyonlarının uygun çalışması.
Gerekli testlerin ve ölçümlerin gerçekleştirilebilmesi.
Belgelendirme
İlgili hizmet için geçerli test ve belgelendirme şartlarının karşılanması.
TEİAŞ tarafından kabul edilen rapor veya sertifika koşullarının sağlanması.
Rezerv kapasitesinin ve teknik karakteristiklerin belgelendirilmesi.
Belge ve kayıtların ilgili tedarik sürecinde sunulması.
Sertifika, tek başına hizmet yükümlülüğü oluşturmaz
Bir ünitenin PFK hizmetini sağlayabilecek teknik yeterliliğe sahip olması
ile belirli bir tedarik dönemi için rezerv sağlamakla yükümlü olması farklı
durumlardır. Teknik belgelendirme, hizmet sunma kabiliyetini gösterirken
fiilî rezerv yükümlülüğü ilgili tedarik süreci ve anlaşmalar çerçevesinde
belirlenir.
Tedarik süreci ve rezerv yükümlülüğü
PFK rezervi, ilgili mevzuatta tanımlanan tedarik süreci kapsamında temin edilir.
Tedarik sürecinde seçilen piyasa katılımcıları, üstlendikleri rezerv
yükümlülüğünü belirlenen dönem ve koşullarda karşılamakla sorumludur.
Rezervin hangi yan hizmet biriminden sağlanacağı ve ilgili birimin teknik
yeterliliği, yükümlülüğün yerine getirilmesinde önem taşır.
Aşama
İçerik
Kontrol edilmesi gereken husus
Teknik belgelendirme
Ünitenin PFK hizmeti sunma yeterliliğinin doğrulanması.
Sertifika veya onaylı test raporunun ilgili hizmet için geçerliliği.
Tedarik sürecine katılım
İlgili tedarik dönemine yönelik süreç ve teklif işlemleri.
Katılım şartları, teklif koşulları ve süreç takvimi.
Rezerv yükümlülüğü
Sağlanması gereken PFK rezerv miktarının belirlenmesi.
Yükümlülük miktarı, geçerli dönem ve ilgili yan hizmet birimi.
Fiilî hizmet sunumu
Rezervin gerekli koşullarda emre amade tutulması ve PFK hizmetinin sağlanması.
Ünitenin çalışma düzeyi, teknik kısıtları ve gerçek zamanlı performansı.
İzleme ve değerlendirme
Bildirilen yükümlülük ile fiilî hizmetin karşılaştırılması.
Ölçüm verileri, olay kayıtları, bildirimler ve yürürlükteki kabul koşulları.
Rezerv bildirimi ve gerçek zamanlı yükümlülük
Tedarik sürecinde seçilen piyasa katılımcısı, üstlendiği rezervin hangi
yan hizmet birimlerinden sağlanacağını ve birim bazındaki rezerv miktarlarını
yürürlükteki kurallara uygun şekilde bildirmelidir. Bildirimlerin doğru
zaman aralığına, doğru üniteye ve ilgili yükümlülüğe karşılık gelmesi gerekir.
Bildirimde ve işletmede kontrol edilecek bilgiler
İlgili tedarik dönemi ve uzlaştırma aralığı.
Üstlenilen PFK rezerv miktarı.
Rezervin sağlanacağı yan hizmet biriminin kimliği.
Ünitenin bildirilen rezervi karşılayabilecek çalışma düzeyi.
Arıza, kapasite kısıtı veya çalışma durumundaki değişiklikler.
Bildirimlerin yapıldığı zaman ve sistem kayıtları.
Yönetmelikteki ilgili hükümlerde, seçilen piyasa katılımcılarının rezerv
sağlayacakları yan hizmet birimlerini ve birim bazında rezerv miktarlarını,
hizmetin sağlanacağı saatten en geç 30 dakika önce saatlik olarak YHPYS
üzerinden bildirmelerine ilişkin düzenleme bulunmaktadır. Uygulamada,
ilgili hükmün yürürlük durumu ve güncel sistem prosedürleri ayrıca
kontrol edilmelidir.
Gerçek zamanlı kapasite değişikliği
Bildirilmiş bir rezerv miktarı, ünitenin fiziksel kapasitesinden bağımsız
değildir. Arıza, güç sınırı veya başka bir teknik kısıt nedeniyle
kullanılabilir rezerv azaldığında, bildirim ve işletme yükümlülükleri
ilgili mevzuat çerçevesinde yeniden değerlendirilmelidir.
Arıza, kısıt ve yükümlülüğün yerine getirilmemesi
PFK hizmetinin sunulmasını engelleyen arızalar veya kapasite kısıtları,
yalnızca tesis içi bakım kayıtları açısından değil, üstlenilen yan hizmet
yükümlülüğü açısından da değerlendirilmelidir. Olayın zamanı, etkilenen
rezerv miktarı, arızanın giderilme durumu ve gerekli bildirimler kayıt
altına alınmalıdır.
Yükümlülüğü etkileyebilecek durumlar
Ünitenin arıza nedeniyle devre dışı kalması.
Taahhüt edilen rezervi karşılayacak güç aralığının kaybolması.
PFK kontrol işlevinin kullanılamaması.
Gerekli çalışma koşullarının sürdürülememesi.
İşletme kayıtlarında yapılması gerekenler
Olayın başlangıç ve bitiş zamanını kaydetmek.
Etkilenen rezerv miktarını belirlemek.
Arıza nedenini ve yapılan müdahaleleri belgelemek.
Gerekli bildirimleri ilgili sistem üzerinden gerçekleştirmek.
Ünite yeniden kullanılabilir olduğunda durumu doğrulamak.
Arıza bildirimi otomatik muafiyet anlamına gelmez
Bir arızanın bildirilmiş olması, ilgili saat için hizmet yükümlülüğünün
her durumda yerine getirilmiş sayılacağı veya yaptırım uygulanmayacağı
anlamına gelmez. Yükümlülüğün yerine getirilip getirilmediği, arızanın
etkisi, bildirim koşulları ve yönetmelikteki ilgili hükümler esas alınarak
değerlendirilir.
Rezerv yükümlülüğünün transferi
PFK rezerv yükümlülüğünün tamamının veya bir kısmının başka bir piyasa
katılımcısına ya da uygun yan hizmet birimine aktarılması, ancak yürürlükteki
mevzuatın izin verdiği koşullarda ve ilgili transfer sürecine uygun şekilde
yapılabilir. Transfer edilen rezervin teknik yeterliliği, geçerli sertifikası
ve hizmetin sağlanacağı zaman aralığı dikkate alınmalıdır.
Transfer işleminde kontrol edilecek hususlar
Transfer edilecek rezerv miktarı ve geçerli olduğu dönem.
Rezervi devralacak tarafın ve yan hizmet biriminin uygunluğu.
İlgili sertifika ve teknik parametrelerin geçerliliği.
Gerekli bildirimlerin ve transfer işlemlerinin zamanında tamamlanması.
Aynı rezerv kapasitesinin birden fazla yükümlülük için mükerrer kullanılmaması.
Ücretlendirme, performans ve yaptırımlar
PFK hizmetinin ticari boyutu, yalnızca rezerv kapasitesinin bildirilmesiyle
sınırlı değildir. Hizmetin tedarik süreci, ilgili dönemde üstlenilen rezerv,
fiilî hizmet sunumu ve mevzuatta tanımlanan değerlendirme yöntemleri birlikte
ele alınır. Hizmetin sağlanmaması veya yükümlülüklerin ihlali durumunda
uygulanabilecek sonuçlar da yürürlükteki mevzuata bağlıdır.
Konu
İşletme açısından anlamı
Tedarik ve seçim
İlgili tedarik dönemi için geçerli süreç, teklifler ve seçim sonuçları.
Rezerv yükümlülüğü
Sağlanması gereken rezervin miktarı, dönemi ve ilgili birimi.
Fiilî hizmet
Rezervin emre amade tutulması ve teknik şartlara uygun kontrol tepkisi.
Ücretlendirme
İlgili mevzuat ve tedarik hükümlerinde tanımlanan ödeme esasları.
Yaptırım ve değerlendirme
Hizmetin sağlanmaması veya yükümlülük ihlalinin ilgili hükümler
çerçevesinde ele alınması.
Mevzuat değişiklikleri ve güncel dokümanlar
PFK hizmetine ilişkin teknik ve ticari hükümler zaman içinde değişebilir.
Özellikle tedarik yöntemleri, sertifikasyon, rezerv bildirimi, performans
testleri ve raporlama biçimleri güncel mevzuata göre takip edilmelidir.
TEİAŞ'ın 20 Mart 2025 tarihli duyurusu
TEİAŞ, 17 Aralık 2024 ve 21 Ocak 2025 tarihlerinde yayımlanan mevzuat
değişiklikleri kapsamında PFK hizmetine ilişkin tutanak, rapor ve
performans testlerinde kaydedilen verilerin formatlarının güncellendiğini
duyurmuştur. Bu nedenle eski sunumlarda veya yazılım ekranlarında bulunan
şablonlar, güncel resmî formatlarla karşılaştırılmadan kullanılmamalıdır.
Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği'nde 9 Nisan 2026 tarihinde
yeni değişiklikler yayımlanmıştır. Bu değişikliklerin bazı hükümleri
ileri yürürlük tarihleri içerebildiğinden, mevcut uygulama ile ileride
yürürlüğe girecek düzenlemeler birbirinden ayrılmalıdır. İşletme prosedürü
hazırlanırken yalnızca değişiklik duyurusu değil, ilgili maddenin güncel
metni ve yürürlük tarihi esas alınmalıdır.
İşletme için pratik kontrol listesi
Teknik yeterlilik ve belgelendirme
Ünitenin ilgili PFK belgesi veya onaylı test raporu geçerli mi?
Belgelendirilmiş rezerv kapasitesi mevcut teknik koşullarla uyumlu mu?
Hız regülatörü ve PFK kontrol fonksiyonları hizmet vermeye uygun mu?
Tedarik ve bildirim
İlgili dönem için rezerv yükümlülüğü ve seçilen yan hizmet birimi doğrulandı mı?
Gerekli rezerv bildirimleri güncel süreç ve süre sınırlarına uygun yapıldı mı?
Varsa transfer, kapasite değişikliği ve arıza bildirimleri kaydedildi mi?
İzleme ve veri kalitesi
Frekans, aktif güç ve rezerv bilgileri birlikte izleniyor mu?
SCADA ve ünite kayıtlarının zaman damgaları uyumlu mu?
Olay ve arıza kayıtları geriye dönük incelemeye uygun mu?
Güncel test raporu ve kayıt formatları kullanılıyor mu?
Sonuç
PFK hizmetine katılım, teknik yeterlilik ile başlayan ve rezervin gerçek
zamanlı olarak sağlanması, izlenmesi ve değerlendirilmesiyle devam eden
bütünleşik bir süreçtir. Sertifika veya test raporu teknik kabiliyeti
belgelendirir; tedarik süreci ve anlaşmalar rezerv yükümlülüğünü belirler;
SCADA kayıtları, piyasa bildirimleri ve performans verileri ise hizmetin
fiilen yerine getirilip getirilmediğinin değerlendirilmesine yardımcı olur.
Mevzuat notu: Bu bölüm teknik bilgilendirme amacıyla
hazırlanmıştır. Katılım koşulları, sertifikasyon, rezerv bildirimi, transfer,
ücretlendirme ve yaptırımlar için yürürlükteki Elektrik Piyasası Yan Hizmetler
Yönetmeliği, Elektrik Şebeke Yönetmeliği ve TEİAŞ'ın güncel hizmet dokümanları
esas alınmalıdır.
8. Kaynaklar ve güncel doğrulama
Bu sayfa hazırlanırken kullanıcının sağladığı
“YAN HİZMETLER” sunumunun özellikle 11–12. sayfalarındaki
Primer Frekans Kontrolü (PFK) açıklamaları ve test özeti temel alınmıştır.
Sunumun 15–24. sayfalarındaki PFK/SFK süreçlerine ilişkin bilgilerden de
PFK işletmesini, rezerv yönetimini ve kontrol katmanlarını açıklamaya
yardımcı olan bölümler yararlanılarak içerik geliştirilmiştir.
Sunumda yer alan teknik değerler ve eski uygulama örnekleri, güncel mevzuat
hükümleriyle aynı kabul edilmemelidir. Özellikle test kabul kriterleri,
rezerv yükümlülükleri, tedarik süreçleri, anlaşmalar ve raporlama biçimleri
için aşağıdaki resmî kaynaklar esas alınmalıdır.
Kaynakların kullanım önceliği
Mevzuat: Yürürlükteki yönetmelikler ve bunların
değişiklikleri.
TEİAŞ uygulama dokümanları: Güncel test prosedürleri,
tutanaklar, rapor şablonları ve hizmet duyuruları.
Uluslararası teknik referanslar: Frekans kontrolü,
rezervler ve sistem işletimine ilişkin ENTSO-E/Avrupa şebeke kodları.
Teknik sunum: Konuyu açıklamak ve tarihsel uygulamayı
anlamak için yardımcı kaynak.
1. Türkiye'deki resmî mevzuat
Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği
PFK ve SFK hizmetlerinin tedariki, rezerv yükümlülükleri, katılım
anlaşmaları, izleme ve hizmet performansıyla ilgili temel mevzuat
kaynaklarından biridir.
Elektrik iletim sisteminin işletilmesi ve frekans kontrolüne ilişkin
teknik gerekliliklerin incelenmesinde, özellikle PFK performans testleri
bakımından Ek 17/A'nın güncel metni dikkate alınmalıdır.
Yönetmelik değişiklikleriyle birlikte yürürlüğe giren yan hizmet
anlaşmalarını ve ilgili düzenlemeleri incelemek için EPDK'nın resmî
mevzuat sayfaları kullanılmalıdır.
Milli Yük Tevzi Merkezi ve bölgesel merkezlerin elektrik iletim sisteminin
gerçek zamanlı işletilmesi, üretim-tüketim dengesinin sağlanması ve
yan hizmetlerin işletilmesindeki rolünü açıklayan TEİAŞ kaynağıdır.
PFK hizmeti tutanak ve rapor formatları — 20 Mart 2025
TEİAŞ, 17 Aralık 2024 ve 21 Ocak 2025 tarihli mevzuat değişiklikleri
kapsamında PFK hizmetine ait tutanak, rapor ve performans testlerinde
kaydedilen veri formatlarının güncellendiğini duyurmuştur.
Bu duyuru, eski test raporlarının veya yazılım ekranlarının güncel resmî
format olarak kabul edilmemesi gerektiğini gösteren önemli bir referanstır.
Yan hizmet anlaşmaları hakkında duyuru — 16 Nisan 2025
TEİAŞ'ın bu duyurusu, 2024 ve 2025 tarihli mevzuat değişiklikleri
kapsamında yeniden düzenlenen yan hizmet anlaşmalarını ve PFK/SFK rezerv
tedarik süreci katılım anlaşmalarına ilişkin işlemleri açıklamaktadır.
Duyuruda belirtilen imza tarihleri geçmiş olduğundan, bunlar güncel
başvuru takvimi olarak kullanılmamalıdır.
TEİAŞ — ENTSO-E Sistem İşletimi Şebeke Kodu Dokümanları
Frekans kontrolü, rezervlerin boyutlandırılması, frekans restorasyonu
ve kıta Avrupası senkron bölgesinin sistem işletim kurallarına ilişkin
dokümanları içerir. Bu kaynaklar, Türkiye'deki mevzuatın yerine geçmez;
uluslararası teknik çerçeveyi anlamak ve karşılaştırma yapmak için
kullanılmalıdır.
Avrupa Birliği — Elektrik İletim Sistemi İşletim Yönergesi
Komisyon Tüzüğü (AB) 2017/1485, frekans kontrol rezervleri ve frekans
restorasyon rezervleri gibi kavramların tanımlarını ve sistem işletimine
ilişkin kuralları içerir.
PFK'nın temel işleyişini ve sunumda verilen test örneklerini açıklamak.
Eski sunumdaki sayısal değerler güncel mevzuatla doğrulanmalıdır.
EPDK yönetmelikleri
Yasal yükümlülükleri, katılım şartlarını ve ticari süreçleri incelemek.
Yürürlükteki metin ve değişiklikler birlikte değerlendirilmelidir.
TEİAŞ hizmet ve test dokümanları
Uygulama, test, bildirim ve raporlama yöntemlerini incelemek.
En son yayımlanan doküman ve formatlar esas alınmalıdır.
ENTSO-E ve Avrupa Birliği dokümanları
Frekans kontrolü ve rezerv kavramları için uluslararası teknik çerçeveyi açıklamak.
Uluslararası tanımlar, Türkiye'deki ulusal hükümlerin yerine geçmez.
Güncellik uyarısı
Bu sayfa teknik bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; mevzuatın,
resmî test prosedürlerinin veya ticari yükümlülüklerin yerine geçmez.
Katılım zorunluluğu, muafiyetler, rezerv miktarları, teklif ve bildirim
takvimleri, performans toleransları ve yaptırım hesaplamaları için
yürürlükteki resmî metinler ile TEİAŞ'ın en son yayımladığı dokümanlar
kontrol edilmelidir.
Son kontrol tarihi: Bu kaynak listesi hazırlanırken resmî
TEİAŞ, EPDK ve uluslararası şebeke kodu sayfaları esas alınmıştır. Bağlantılar
zaman içinde değişebileceğinden, teknik veya ticari karar alınmadan önce
ilgili belgenin güncel sürümü ve yürürlük durumu doğrulanmalıdır.
MAESTROsystems yazılımları hakkında soru, öneri ve görüşleriniz için
iletişim formunu kullanabilirsiniz. Teknik destek talepleriniz ve
yetkilendirme işlemleri için aşağıdaki
iletişim bilgilerini kullanabilirsiniz.
