Reaktif Güç Kontrolünün Temel Özellikleri

Reaktif Güç Kontrolü (RGK), elektrik sisteminde gerilim seviyelerinin uygun sınırlar içinde tutulmasına katkı sağlayan temel işletme hizmetlerinden biridir. Üretim tesisleri, jeneratörlerin uyarma sistemleri ve ilgili kontrol donanımları aracılığıyla reaktif güç alışverişini düzenleyebilir. Uygulanacak kontrol yöntemi; santral teknolojisine, bağlantı noktasına, teknik kapasiteye ve ilgili işletme koşullarına bağlıdır.

Gerilim düzenleme

Bağlantı noktasındaki gerilim, ilgili işletme talimatları ve belirlenmiş referans değerler dikkate alınarak düzenlenir. Reaktif güç kontrolü, iletim sistemindeki gerilim kararlılığının desteklenmesine yardımcı olur.

Reaktif güç alışverişi

Tesis, teknik kabiliyetine ve işletme koşullarına bağlı olarak şebekeye reaktif güç verebilir veya şebekeden reaktif güç çekebilir. Bu davranış, aktif güç üretiminden farklı bir elektriksel işlevdir.

Otomatik gerilim kontrolü

Jeneratörün otomatik gerilim regülatörü (AVR), uyarma sistemini kontrol ederek jeneratör terminal geriliminin düzenlenmesinde rol oynar. Santral ve şebeke düzeyindeki kontrol işlevleri ise tesisin tasarımına göre farklılık gösterebilir.

Ölçüm ve performans doğrulaması

Gerilim, aktif güç, reaktif güç ve kontrol sistemi kayıtları; test sonuçları ve gerekli bildirimlerle birlikte hizmetin teknik açıdan değerlendirilmesini destekler. İlgili kayıtların güncel TEİAŞ formatlarına uygun olması önemlidir.

Gerilim ile reaktif güç arasındaki ilişki

Elektrik şebekesinde gerilim; reaktif güç dengesi, şebeke empedansı, aktif güç akışı ve bağlantı noktasının özellikleri gibi birden fazla etkene bağlıdır. Bu nedenle reaktif güç enjeksiyonu veya çekişinin gerilim üzerindeki etkisi, sistemin bulunduğu işletme koşullarına göre değerlendirilmelidir.

  • Reaktif güç verme: Uygun şebeke koşullarında bağlantı noktasındaki gerilimin yükselmesine katkıda bulunabilir.
  • Reaktif güç çekme: Uygun şebeke koşullarında bağlantı noktasındaki gerilimin düşürülmesine katkıda bulunabilir.
  • Kontrolün amacı: Gerilimi yalnızca yükseltmek veya düşürmek değil, işletme gereksinimlerine uygun seviyede tutmaya yardımcı olmaktır.

Önemli: Bu ilişkiler genel işletme eğilimlerini açıklar. Gerilim üzerindeki gerçek etki, şebekenin elektriksel yapısına ve çalışma noktasına bağlıdır.

Reaktif Güç Kontrolü Nasıl Çalışır?

Reaktif güç kontrolü, ölçümden başlayıp kontrol sisteminin tepki vermesi ve sonuçların yeniden ölçülmesiyle devam eden bir süreç olarak ele alınabilir. Aşağıdaki sıra kavramsal bir açıklamadır; gerçek kontrol mimarisi tesise göre değişebilir.

1. Ölçüm

Bağlantı noktası veya ilgili ölçüm noktasındaki gerilim ve gerekli elektriksel büyüklükler ölçülür.

2. Referansla karşılaştırma

Ölçülen değerler, uygulanabilir kontrol referansları ve işletme gereksinimleri çerçevesinde değerlendirilir.

3. Kontrol tepkisi

İlgili kontrol sistemi, tesisin çalışma biçimine göre uyarma sistemi veya diğer uygun kontrol elemanları üzerinden tepki oluşturur.

4. Geri besleme

Yeni ölçümler alınarak kontrol tepkisinin sonucu izlenir. Gerekli olması hâlinde kontrol işlemi sürdürülür.

AVR'nin rolü ve kontrol sistemlerinin ayrımı

AVR (Automatic Voltage Regulator), jeneratörün uyarma sistemini düzenleyen ve terminal geriliminin kontrolünde temel görev üstlenen sistemdir. Bununla birlikte, jeneratör terminal geriliminin kontrol edilmesi ile şebekeye bağlantı noktasındaki gerilimin kontrol edilmesi her zaman aynı işlev değildir.

Santral kontrol sistemi, gerilim referansı veya reaktif güç referansı gibi üst seviye hedefler oluşturabilir. Bu hedeflerin AVR'ye nasıl iletildiği; jeneratör, transformatör, ölçüm noktası ve tesis kontrol mimarisine bağlıdır.

Reaktif Güç Kapasitesi ve İşletme Sınırları

Bir üretim ünitesinin sağlayabileceği reaktif güç sınırsız değildir. Reaktif güç kapasitesi; jeneratörün kabiliyet eğrisi, aktif güç seviyesi, terminal gerilimi, uyarma sistemi sınırları ve tesisin diğer teknik özellikleriyle ilişkilidir.

Etken Teknik önemi
Aktif güç seviyesi Ünitenin çalışma noktası, kullanılabilir reaktif güç kapasitesini etkileyebilir.
Jeneratör kabiliyet eğrisi Jeneratörün güvenli işletme sınırları içindeki reaktif güç verme ve çekme kapasitesini tanımlar.
Uyarma sistemi Alan akımı ve diğer uyarma sınırları, uygulanabilir çalışma aralığını kısıtlayabilir.
Terminal gerilimi Gerilim seviyesine bağlı teknik sınırlar, kullanılabilir reaktif güç aralığını etkileyebilir.
Transformatör ve bağlantı noktası Transformatörün özellikleri ve şebeke koşulları, bağlantı noktasında sağlanabilecek hizmeti etkileyebilir.
Koruma ve işletme kısıtları Koruma ayarları, ekipman sınırları ve geçici işletme kısıtları dikkate alınmalıdır.

Teknik kapasite ile hizmet yükümlülüğünü karıştırmayın

Bir jeneratörün teorik olarak sağlayabileceği reaktif güç kapasitesi, tek başına o anda sunabileceği veya sözleşme kapsamında sağlamakla yükümlü olduğu hizmeti belirlemez. Değerlendirmede ilgili teknik yeterlilik, geçerli anlaşma, işletme talimatları ve güncel mevzuat birlikte dikkate alınmalıdır.

Ölçüm, Kayıt ve Performans Doğrulaması

Reaktif güç kontrol hizmetinin değerlendirilmesinde yalnızca tek bir ölçüm değerine bakılması yeterli olmayabilir. Ölçümlerin zaman bilgisi, geçerliliği, ilgili çalışma koşulları ve gerekli işletme kayıtları birlikte incelenmelidir.

Elektriksel ölçümler

Gerilim, aktif güç ve reaktif güç kayıtları; kontrol davranışının ve çalışma noktasının değerlendirilmesine yardımcı olur.

Zaman uyumu

Farklı cihazlardan alınan verilerin zaman damgaları karşılaştırılabilir olmalı; olay sırası güvenilir biçimde incelenebilmelidir.

Veri kayıtları

Test ve performans kayıtları, yürürlükteki TEİAŞ dokümanlarında belirtilen biçim ve kapsamla uyumlu şekilde hazırlanmalıdır.

Sonuçların doğrulanması

Ölçüm sonuçları; çalışma koşulları, teknik sınırlar, bildirimler ve ilgili hizmet yükümlülüğüyle birlikte değerlendirilmelidir.

TPYS ve güncel kayıt formatları

TEİAŞ, reaktif güç kontrol hizmetine ilişkin kayıt ve rapor formatları hakkında duyurular yayımlamaktadır. Örneğin, 18 Mart 2025 tarihli duyuruda RGK hizmetine ilişkin tutanak ve rapor formatlarının mevzuat değişiklikleri kapsamında güncellendiği belirtilmiştir. Ayrıca yardımcı kaynaklı santraller için 1 Ocak 2026'dan itibaren geçerli veri kayıt formatlarına ilişkin ayrı bir duyuru yayımlanmıştır.

Bu nedenle eski sunumlarda bulunan kayıt şablonları veya sayısal kriterler, güncel TEİAŞ dokümanlarıyla doğrulanmadan yürürlükteki uygulama olarak kullanılmamalıdır.

1. Reaktif Güç ve Gerilim Kontrolünün Temeli

Elektrik güç sistemlerinde aktif güç (MW), elektrik enerjisinin yararlı işe dönüştürülmesi ve sistem üzerinden aktarılmasıyla; reaktif güç (MVAr) ise alternatif akım devrelerindeki manyetik ve elektrik alanların kurulması ve sürdürülmesiyle ilişkilidir. Reaktif güç, ideal koşullarda net enerji tüketimine doğrudan katkıda bulunmasa da jeneratörlerin, transformatörlerin, motorların ve diğer şebeke elemanlarının çalışması açısından önemlidir.

İletim ve dağıtım şebekelerinde gerilim; reaktif güç dengesi, hat ve transformatör empedansları, aktif güç akışı, yüklerin karakteristiği ve şebekenin bağlantı yapısı gibi birçok etkene bağlıdır. Bu nedenle üretim tesisinin yalnızca aktif güç çıkışını değiştirmek, istenen bara gerilimini sağlamak için her zaman yeterli değildir. Reaktif Güç Kontrolü (RGK), sistem işletmecisinin gerilim gereksinimlerinin karşılanmasına katkı sağlayan önemli araçlardan biridir.

Üretim ünitesi, şebeke ve gerilim kontrolü

Üretim ünitesi Jeneratör / AVR Bara İletim şebekesi Gerilim referansı V / kV Ölçüm ve gerilim geri beslemesi Kavramsal şema — gerçek tesis bağlantı projesi değildir.

Şema, üretim ünitesi ile şebeke arasındaki genel ilişkiyi kavramsal olarak göstermektedir. Gerçek bir tesiste ölçüm noktaları, gerilim referansının kaynağı, kontrol komutları ve geri besleme bağlantıları tesisin tasarımına göre farklılık gösterebilir.

Aktif Güç ve Reaktif Güç Arasındaki Fark

Özellik Aktif güç Reaktif güç
Gösterim P Q
Birim MW MVAr
Temel işlev Enerjinin yararlı işe dönüşmesi ve enerji aktarımı Alternatif akım sistemlerinde elektrik ve manyetik alanların oluşması ve sürdürülmesi
Jeneratör açısından Esas olarak mekanik güç girişi ve aktif güç çalışma noktasıyla ilişkilidir. Uyarma sistemi ve elektriksel çalışma koşullarıyla birlikte kontrol edilir.
Gerilimle ilişkisi Aktif güç akışı ve şebeke empedansı üzerinden gerilim profilini etkileyebilir. Gerilim düzenlemesinde özellikle önemli bir kontrol aracıdır.

Güç üçgeni ve görünür güç

Sinüzoidal, dengeli bir AC sisteminde aktif güç, reaktif güç ve görünür güç arasındaki ilişki aşağıdaki şekilde ifade edilir:

S² = P² + Q²

Burada S görünür gücü (MVA), P aktif gücü (MW) ve Q reaktif gücü (MVAr) ifade eder. Bu ilişki, jeneratörün görünür güç sınırı nedeniyle aktif ve reaktif güç üretiminin birbirinden tamamen bağımsız olmadığını açıklamaya yardımcı olur.

Not: Bozulmuş dalga şekilleri veya harmoniklerin belirgin olduğu durumlarda toplam güç ilişkilerinin değerlendirilmesi daha kapsamlı tanımlar gerektirebilir.

Reaktif Güç Verme ve Reaktif Güç Çekme

Reaktif güç verme

Senkron jeneratörün aşırı ikazlı çalışma bölgesinde şebekeye reaktif güç sağlaması, uygun şebeke koşullarında bağlantı noktasındaki gerilimin yükselmesine katkı sağlayabilir.

  • Gerilim desteği sağlayabilir.
  • Jeneratörün reaktif güç sınırları dikkate alınır.
  • Şebeke koşullarına göre sonuç değişebilir.

Reaktif güç çekme

Senkron jeneratörün düşük ikazlı çalışma bölgesinde reaktif güç çekmesi, uygun şebeke koşullarında bağlantı noktasındaki gerilimin düşürülmesine katkı sağlayabilir.

  • Yüksek gerilim koşullarının yönetilmesine yardımcı olabilir.
  • Düşük ikaz sınırları göz önünde bulundurulur.
  • Kararlılık ve ısıl sınırlar korunmalıdır.

İşaret ve yön tanımları önemlidir

Reaktif gücün pozitif veya negatif gösterilmesi, kullanılan ölçüm cihazının, SCADA sisteminin veya raporlama standardının işaret konvansiyonuna bağlı olabilir. Bu nedenle farklı sistemlerden alınan değerler karşılaştırılırken işaret tanımları, ölçüm yönü ve kullanılan referans noktası doğrulanmalıdır.

Reaktif Güç Gerilimi Nasıl Etkiler?

Bir iletim hattı veya şebeke bağlantı noktasında gerilim değişimi, yalnızca reaktif güç miktarıyla belirlenmez. Şebekenin elektriksel özellikleri, üretim ve tüketim dağılımı, diğer gerilim kontrol kaynakları ve sistemin o andaki çalışma noktası da belirleyicidir.

Genel mühendislik yaklaşımı

  • Reaktif güç dengesi: Bir bölgedeki reaktif güç üretimi ve tüketimi arasındaki dengesizlik, gerilim seviyelerinde değişime neden olabilir.
  • Şebeke empedansı: Reaktif güç değişiminin gerilime etkisinin büyüklüğü, bağlantı noktasının elektriksel özelliklerine bağlıdır.
  • Şebeke gücü: Güçlü ve zayıf şebeke koşullarında aynı reaktif güç değişimi aynı gerilim tepkisini oluşturmayabilir.
  • Diğer kontrol kaynakları: Kademe değiştiricili transformatörler, kondansatör grupları, şönt reaktörler, STATCOM ve SVC gibi ekipmanlar gerilim ve reaktif güç yönetimine katkıda bulunabilir.

AVR ve Gerilim Kontrol Zinciri

Otomatik Gerilim Regülatörü (AVR), senkron jeneratörün uyarma sistemini düzenleyerek terminal geriliminin kontrolünde temel rol oynar. Ancak jeneratör terminal gerilimi ile santralin şebekeye bağlandığı noktadaki gerilim aynı değildir. Aradaki yükseltici transformatör ve şebeke empedansı, bu iki noktadaki gerilimlerin birbirinden farklı olmasına neden olabilir.

1. Ölçüm

Gerilim ve gerekli elektriksel büyüklükler uygun ölçüm noktalarından alınır.

2. Karşılaştırma

Ölçülen değer, uygulanabilir gerilim veya reaktif güç referansıyla karşılaştırılır.

3. Kontrol tepkisi

Kontrol sistemi, tasarımına bağlı olarak uyarma sistemini veya diğer uygun kontrol elemanlarını yönlendirir.

4. Geri besleme

Yeni ölçümler değerlendirilerek kontrol tepkisinin sonucu izlenir ve gerekirse kontrol sürdürülür.

AVR, santral kontrol sistemi ve sistem işletmecisi

AVR, jeneratörün uyarma sistemini düzenleyen yerel kontrol işlevidir. Santral kontrol sistemi ise tesisin genel işletme stratejisine göre gerilim veya reaktif güç referanslarını yönetebilir. Sistem işletmecisinin talimatları ve ilgili yan hizmet süreçleri de uygulanabilir işletme çerçevesini belirler.

Bu katmanların görevleri birbirine karıştırılmamalıdır: üst seviye bir talimatın bulunması, jeneratörün teknik sınırlarının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Gerilim kontrolü her zaman ekipman sınırları, koruma fonksiyonları ve işletme güvenliğiyle uyumlu yürütülmelidir.

Jeneratörün Reaktif Güç Kapasitesi ve İşletme Sınırları

Bir jeneratörün sağlayabileceği reaktif güç miktarı sabit ve sınırsız değildir. Kullanılabilir kapasite; aktif güç çalışma noktası, terminal gerilimi, stator ve rotor akımları, uyarma sistemi sınırları ve üretici tarafından belirlenen kabiliyet eğrisi gibi etkenlere bağlıdır.

Etken Kontrol açısından önemi
Aktif güç seviyesi Aktif güç çalışma noktası, kullanılabilir reaktif güç kapasitesini etkileyebilir.
Stator akımı Sargıların akım ve ısıl sınırları, görünür güç ve reaktif güç çalışma aralığını sınırlayabilir.
Rotor ve uyarma sınırları Aşırı ikaz koşullarındaki alan akımı ve ısıl sınırlar, reaktif güç verme kapasitesini sınırlayabilir.
Düşük ikaz sınırları Düşük ikazda kararlılık ve jeneratörün uç bölgesi ısınması gibi etkenler çalışma aralığını sınırlayabilir.
Terminal gerilimi Gerilim seviyesine bağlı teknik sınırlar, kullanılabilir reaktif güç aralığını etkileyebilir.
Transformatör ve şebeke Transformatör özellikleri, bağlantı noktasındaki gerilim ve sistem koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Teknik kapasite, talimat ve yükümlülük aynı şey değildir

Bir üretim ünitesinin teorik olarak sağlayabileceği reaktif güç miktarı, tek başına o anda sağlayabileceği hizmeti veya sözleşme kapsamındaki yükümlülüğünü belirlemez. Teknik yeterlilik, geçerli hizmet anlaşması, sistem işletmecisinin talimatları ve yürürlükteki mevzuat birlikte dikkate alınmalıdır.

Temel sonuç

Reaktif güç kontrolü, yalnızca jeneratörün MVAr değerini değiştirmekten ibaret değildir. Amaç, şebekenin gerilim gereksinimlerine uygun tepkiyi; ölçüm, kontrol, teknik kapasite ve işletme güvenliği çerçevesinde sağlamaktır. Başarılı bir uygulama için jeneratörün kabiliyet eğrisi, AVR ve santral kontrol mimarisi, bağlantı noktasının özellikleri ve sistem işletmecisinin talimatları birlikte değerlendirilmelidir.

2. Hangi Tesisler Reaktif Güç Kontrolü Hizmetine Katılır?

Reaktif Güç Kontrolü (RGK) hizmetine katılım, yalnızca santralin kurulu gücüne göre belirlenmez. Bağlantı gerilim seviyesi, tesisin lisans durumu, üretim teknolojisi, teknik reaktif güç kapasitesi, şebeke yönetmeliğinde belirtilen koşullar ve sistem işletmecisinin ihtiyaçları birlikte değerlendirilir.

Türkiye'de RGK hizmetinin kapsamı ve tedarik esasları, Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği ile ilgili Elektrik Şebeke Yönetmeliği hükümleri çerçevesinde belirlenir. Hizmetin hangi tesislerden sağlanacağı ve hangi koşullarda anlaşma yapılacağı konusunda güncel düzenlemeler esas alınmalıdır.

Temel katılım ölçütleri

Yönetmelikte yer alan genel çerçeveye göre, iletim sistemine 66 kV ve üzeri gerilim seviyesinden bağlı ve kurulu gücü 30 MW ve üzerinde olan lisanslı veya lisanssız elektrik üretim tesisleri için reaktif güç kontrolü hizmet anlaşması öngörülmektedir.

Bununla birlikte bu iki ölçüt, RGK yükümlülüğünün bütün kapsamını tek başına açıklamaz. Yönetmelik, TEİAŞ'ın gerekli görmesi durumunda iletim sistemine bağlı 30 MW altındaki belirli lisanslı üretim tesislerinin de hizmete katılmasını öngörür. Rüzgâr ve güneş enerjisine dayalı tesisler ise ilgili Elektrik Şebeke Yönetmeliğinde belirtilen koşullar çerçevesinde değerlendirilir.

Bağlantı Gerilimi ve Kurulu Güce Göre Değerlendirme

Tesisin durumu Genel düzenleyici çerçeve Dikkat edilmesi gereken nokta
İletim sistemine 66 kV ve üzeri bağlı, 30 MW ve üzeri Lisanslı ve lisanssız üretim tesisleri için RGK hizmet anlaşması hükümleri uygulanabilir. Tesisin bağlantı durumu, anlaşma kapsamı ve geçerli teknik koşullar doğrulanmalıdır.
İletim sistemine bağlı, 30 MW altı TEİAŞ'ın gerekli gördüğü durumlarda belirli lisanslı üretim tesisleri RGK hizmetine katılmakla yükümlü olabilir. Yalnızca kurulu güç değerine bakılarak kesin yükümlülük sonucu çıkarılmamalıdır.
34,5 kV ve altı bağlantı seviyeleri Yönetmelikte belirtilen koşullarda, ilgili dağıtım şirketinin talebi ve TEİAŞ'ın uygun görüşü doğrultusunda dağıtım şirketiyle RGK hizmet anlaşması yapılması gerekebilir. Bağlantı ve anlaşma süreci, ilgili tesisin özel durumuna göre kontrol edilmelidir.
Rüzgâr ve güneş enerjisi santralleri İlgili Elektrik Şebeke Yönetmeliğinde tanımlanan teknik koşullar çerçevesinde değerlendirilir. Santral teknolojisi, bağlantı koşulları ve geçerli teknik gereklilikler birlikte incelenmelidir.

Önemli: Eşik değerler tek başına yeterli değildir

Kurulu gücün 30 MW veya üzerinde olması ya da bağlantının 66 kV ve üzeri bir seviyeden yapılması, ilgili tesisin bütün teknik yükümlülüklerini tek başına belirlemez. Bağlantı anlaşması, yürürlükteki yönetmelikler, tesisin teknik özellikleri ve ilgili RGK hizmet anlaşması birlikte incelenmelidir.

Özellikle 30 MW altındaki tesisler, lisanssız üretim tesisleri ve yenilenebilir enerji santralleri değerlendirilirken ilgili hükümlerin kapsamı ve tesise uygulanabilirliği ayrıca kontrol edilmelidir.

RGK Hizmeti Sağlayabilen Tesis ve Ekipmanlar

Reaktif güç kontrolü, yalnızca klasik termik veya hidroelektrik santrallerle sınırlı bir kavram değildir. Hizmetin hangi ekipman üzerinden sağlanabileceği, tesisin tasarımına ve yürürlükteki teknik ve düzenleyici koşullara bağlıdır.

Senkron jeneratörlü santraller

Hidroelektrik, termik ve diğer senkron jeneratörlü üretim tesisleri, teknik kabiliyetleri ve işletme koşulları çerçevesinde reaktif güç sağlayabilir veya çekebilir.

Rüzgâr enerjisi santralleri

Türbin ve tesis kontrol sistemlerinin reaktif güç kabiliyeti, bağlantı koşulları ve ilgili şebeke yönetmeliğindeki teknik gereklilikler dikkate alınır.

Güneş enerjisi santralleri

Fotovoltaik üretim tesislerinde inverterler ve santral kontrol sistemi reaktif güç yönetiminde rol oynayabilir. Uygulanabilir sınırlar, ekipman kabiliyeti ve bağlantı koşullarıyla belirlenir.

Senkron kompansatörler

Senkron kompansatör olarak çalışabilen tesisler, aktif güç üretimi amacı olmadan şebekeyle reaktif güç alışverişi yaparak gerilim kontrolüne katkıda bulunabilir.

Senkron Kompansatör Olarak Reaktif Güç Kontrolü

Senkron kompansatör, şebekeye mekanik güç sağlayarak sürekli aktif elektrik enerjisi üretmek yerine, senkron makinenin uyarma sistemini kullanarak reaktif güç alışverişi yapan elektrik makinesidir. Temel amacı, sistemin reaktif güç dengesine ve gerilim kontrolüne katkıda bulunmaktır.

Reaktif güç kontrolü

Üretim yapan bir jeneratör, aktif güç üretirken aynı zamanda teknik kapasitesi dahilinde reaktif güç sağlayabilir veya çekebilir.

Reaktif güç kontrolü, tesisin jeneratör olarak çalıştığı durumda da yürütülebilir.

Senkron kompansatör işletmesi

Uygun bir senkron makine, aktif güç üretimi amacı olmaksızın senkron kompansatör olarak çalıştırılabilir ve reaktif güç alışverişi sağlayabilir.

Bu işletme biçiminin teknik koşulları, hizmet anlaşması ve işletme talimatları ayrıca değerlendirilmelidir.

İki ayrı anlaşma türü

EPDK tarafından yayımlanan yan hizmet anlaşmaları arasında Reaktif Güç Kontrolü Yan Hizmet Anlaşması ile Senkron Kompansatör Olarak Reaktif Güç Kontrolü Yan Hizmet Anlaşması ayrı belgeler olarak yer alır. Bu ayrım, reaktif güç hizmetinin üretim tesisi jeneratör olarak çalışırken veya senkron kompansatör işletmesinde sağlanabilmesiyle ilişkilidir.

Bir tesisin senkron kompansatör olarak çalışmaya teknik açıdan uygun olması, bu hizmeti otomatik olarak sunabileceği veya belirli bir hizmet yükümlülüğünü yerine getirdiği anlamına gelmez. Anlaşma kapsamı, teknik yeterlilik ve işletmeci talimatları ayrıca doğrulanmalıdır.

Hizmete Katılım Öncesinde Neler Kontrol Edilmelidir?

RGK hizmetine katılım değerlendirmesinde yalnızca tesisin kurulu gücü veya bağlantı gerilimi yeterli bir kontrol değildir. Tesisin teknik kabiliyetinin, kontrol sistemlerinin ve anlaşma kapsamının birlikte incelenmesi gerekir.

  • Bağlantı bilgileri: Bağlantı gerilimi, bağlantı noktası ve ilgili bağlantı anlaşması doğrulanmalıdır.
  • Tesis statüsü: Lisans durumu, kurulu güç ve tesisin ilgili düzenleme kapsamına girip girmediği kontrol edilmelidir.
  • Reaktif güç kabiliyeti: Jeneratörün veya inverter sisteminin reaktif güç kapasitesi ve işletme sınırları incelenmelidir.
  • Kontrol altyapısı: AVR, inverter kontrolü, santral kontrol sistemi, ölçüm altyapısı ve gerekli haberleşme bağlantıları değerlendirilmelidir.
  • Hizmet anlaşması: İlgili tesisin geçerli RGK hizmet anlaşması kapsamına dahil olup olmadığı kontrol edilmelidir.
  • İşletme talimatları: TEİAŞ veya uygulanabilir durumda ilgili dağıtım şirketi tarafından belirlenen süreçler ve talimatlar dikkate alınmalıdır.

Teknik yeterlilik ile hizmet yükümlülüğü farklıdır

Bir santralin reaktif güç üretip çekebilmesi, o santralin her koşulda belirli bir reaktif güç değerini sağlamakla yükümlü olduğu anlamına gelmez. Hizmetin kapsamı ve uygulanabilir sınırlar; tesisin teknik özellikleri, yürürlükteki mevzuat, anlaşma hükümleri ve sistem işletmecisinin talimatları birlikte dikkate alınarak belirlenmelidir.

Kaynak ve güncellik notu: Bu bölüm, RGK hizmetine katılabilecek tesislerin genel çerçevesini açıklar. Kurulu güç ve bağlantı gerilimine ilişkin ölçütler, ilgili yönetmelik hükümleri ve değişiklikleri dikkate alınarak yorumlanmalıdır. Tesis bazındaki kesin yükümlülükler için yürürlükteki Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği, Elektrik Şebeke Yönetmeliği, bağlantı koşulları ve ilgili hizmet anlaşmaları esas alınmalıdır. Bu açıklama tek başına mevzuata uygunluk belgesi değildir.

3. Zorunlu Reaktif Güç Kapasitesi ve Güç Faktörü

Elektrik üretim tesislerinin şebekeye sağlayabileceği reaktif güç kapasitesi, jeneratörün veya güç dönüştürücü sistemin teknik kabiliyetleriyle ve geçerli şebeke gereklilikleriyle ilişkilidir. Bu kapasitenin anlaşılmasında aktif güç (MW), reaktif güç (MVAr), görünür güç (MVA) ve güç faktörü kavramları birlikte değerlendirilir.

Güç faktörü, aktif gücün görünür güce oranını ifade eder. Aynı aktif güç seviyesinde daha düşük bir güç faktörü, daha yüksek reaktif güç alışverişine karşılık gelir. Bununla birlikte güç faktöründen hesaplanan teorik değer, jeneratörün her çalışma koşulunda sağlayabileceği gerçek reaktif güç kapasitesini tek başına belirlemez.

Güç üçgeni ve temel bağıntılar

Sinüzoidal ve dengeli bir alternatif akım sistemi için aktif, reaktif ve görünür güç arasındaki temel ilişkiler aşağıdaki şekilde ifade edilir:

S² = P² + Q²

cos φ = P / S

Q = P × tan φ

Güç faktörü değeri biliniyorsa reaktif gücün büyüklüğü şu şekilde de hesaplanabilir:

|Q| = P × tan(arccos(|cos φ|))

Burada P aktif güç (MW), Q reaktif güç (MVAr), S görünür güç (MVA) ve φ gerilim ile akım arasındaki faz açısıdır. İşaret konvansiyonuna göre reaktif güç verme ve çekme yönleri ayrıca tanımlanmalıdır.

Büyüklük Sembol Birim Açıklama
Aktif güç P MW Aktif enerji aktarımı ve yararlı iş ile ilişkili güç.
Reaktif güç Q MVAr AC sistemindeki elektrik ve manyetik alanlarla ilişkili güç.
Görünür güç S MVA Aktif ve reaktif güç bileşenlerini birlikte ifade eder.
Güç faktörü cos φ Birim yok Aktif gücün görünür güce oranı.
Faz açısı φ Derece veya radyan Gerilim ve akım arasındaki faz farkı.

Nominal Aktif Güçten Reaktif Güç Hesabı

Zorunlu reaktif güç kapasitesini açıklamak için kullanılan temel hesap yaklaşımı, nominal aktif güç ile belirli bir güç faktörüne karşılık gelen faz açısı arasındaki ilişkiye dayanır. Bu yaklaşım, güç faktörü sınırının teorik olarak hangi reaktif güç büyüklüğüne karşılık geldiğini gösterir.

Teorik reaktif güç hesabı

|Q| = Pnom × tan(arccos(|cos φ|))

Burada Pnom nominal aktif güçtür. Güç faktörü sınırının büyüklüğü biliniyorsa, formül teorik reaktif güç büyüklüğünü verir. Reaktif güç verme ve çekme yönleri, uygulanabilir teknik dokümandaki tanımlara göre ayrıca belirlenmelidir.

Formülün sınırları

Q = P × tan φ bağıntısı, belirli bir aktif güç çalışma noktası ve güç faktörü için reaktif güç büyüklüğünü hesaplar. Bu bağıntı tek başına jeneratörün sürekli çalışma sınırlarını, zorunlu hizmet kapasitesini veya uygunluk durumunu belirlemez.

Ayrıca nominal aktif güç, jeneratörün her an ürettiği aktif güçle aynı değildir. Gerçek işletme değerlendirmesinde hangi aktif güç değerinin esas alınacağı ilgili teknik gerekliliklere ve hizmet koşullarına göre belirlenmelidir.

Örnek Hesap: 100 MW Nominal Aktif Güç

Hesap yöntemini göstermek amacıyla nominal aktif gücü 100 MW olan varsayımsal bir tesis ele alalım. Aşağıdaki değerler, sunumda geçen güç faktörü örneklerinin matematiksel karşılığını göstermektedir; güncel mevzuat sınırı veya herhangi bir tesisin zorunlu kapasitesi olarak yorumlanmamalıdır.

Güç faktörü büyüklüğü Faz açısı φ Görünür güç S Teorik reaktif güç |Q|
0,85 Yaklaşık 31,79° 117,65 MVA Yaklaşık 61,97 MVAr
0,95 Yaklaşık 18,19° 105,26 MVA Yaklaşık 32,87 MVAr

Örnek hesabın yorumu

100 MW aktif güç için güç faktörü büyüklüğü 0,85 olduğunda hesaplanan reaktif güç büyüklüğü yaklaşık 61,97 MVAr; 0,95 olduğunda ise yaklaşık 32,87 MVAr olur. Bu fark, güç faktörü sınırının reaktif güç kapasitesi hesabını nasıl etkilediğini gösterir.

Hesap, reaktif gücün hangi yönde verildiğini veya çekildiğini tek başına göstermez. Yön, güç faktörünün işaret konvansiyonu ve tesisin çalışma durumu ayrıca dikkate alınarak belirlenir.

Sunumda Yer Alan 0,85 ve 0,95 Güç Faktörü Değerleri

Teknik sunumda aşırı ikazlı çalışma tarafı için 0,85; düşük ikazlı çalışma tarafı için 0,95 güç faktörü değerleri belirtilmektedir. Bu değerler, sunumda açıklanan yaklaşımın anlaşılması amacıyla burada korunmuştur.

Aşırı ikazlı çalışma tarafı

Senkron jeneratörün aşırı ikazlı çalışması, genel olarak reaktif güç verme yönüyle ilişkilidir. Sunumda bu taraf için 0,85 güç faktörü değeri kullanılmıştır.

Gerçek reaktif güç verme sınırı, jeneratörün kabiliyet eğrisi, rotor akımı ve diğer teknik kısıtlar dikkate alınarak belirlenmelidir.

Düşük ikazlı çalışma tarafı

Senkron jeneratörün düşük ikazlı çalışması, genel olarak reaktif güç çekme yönüyle ilişkilidir. Sunumda bu taraf için 0,95 güç faktörü değeri kullanılmıştır.

Gerçek reaktif güç çekme sınırı, düşük ikaz koşullarındaki kararlılık ve makinenin diğer teknik limitleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Bu değerler evrensel ve güncel zorunluluklar olarak alınmamalıdır

Sunumda belirtilen 0,85 ve 0,95 değerleri, her üretim tesisi için güncel ve bağlayıcı güç faktörü sınırları olarak genellenmemelidir. Uygulanabilir sınırlar; yürürlükteki Elektrik Şebeke Yönetmeliği, Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği, ilgili RGK hizmet anlaşması, bağlantı koşulları ve tesisin teknik belgeleri üzerinden doğrulanmalıdır.

Gerçek Reaktif Güç Kapasitesini Belirleyen Etkenler

Güç faktörü hesabı ilk yaklaşımı sağlar. Ancak gerçek kapasitenin belirlenmesinde üretici tarafından verilen jeneratör kabiliyet eğrisi ve ünitenin işletme noktası daha ayrıntılı bilgi sağlar. Başlıca etkenler aşağıda özetlenmiştir.

Etken Kapasiteye etkisi
Jeneratör kabiliyet eğrisi Aktif ve reaktif güç bileşimlerinin hangi çalışma bölgesinde kullanılabileceğini gösterir.
Stator akımı Sargıların akım ve ısıl sınırları görünür güç ve reaktif güç çalışma aralığını sınırlayabilir.
Rotor akımı ve uyarma sistemi Aşırı ikaz tarafındaki çalışma sınırlarını etkileyebilir.
Düşük ikaz sınırları Kararlılık ve makinenin düşük ikaz bölgesindeki teknik sınırları reaktif güç çekme kapasitesini kısıtlayabilir.
Terminal gerilimi Gerilim seviyesine bağlı akım ve işletme sınırları kullanılabilir kapasiteyi etkileyebilir.
Aktif güç çalışma noktası Reaktif güç için kullanılabilir alan, aktif güç seviyesine göre değişebilir.
Soğutma ve çevre koşulları Jeneratör tasarımına ve üretici limitlerine bağlı olarak sürekli çalışma kapasitesini etkileyebilir.

Jeneratör kabiliyet eğrisi neden önemlidir?

Jeneratör kabiliyet eğrisi, makinenin belirli aktif güç ve gerilim koşullarında reaktif güç verme ve çekme sınırlarını gösterir. Bu eğri, güç faktöründen yapılan basit hesabın ötesinde; akım, ısıl sınırlar ve kararlılık gibi teknik etkenleri birlikte değerlendirir.

Bu nedenle bir tesiste zorunlu reaktif güç kapasitesi belirlenirken yalnızca Q = P × tan φ hesabına dayanılmamalı; üretici dokümanları, kabul edilmiş teknik veriler ve uygulanabilir şebeke şartları birlikte incelenmelidir.

Kapasite ve Güç Faktörü Uygunluğu Nasıl Doğrulanır?

  • Nominal değerleri doğrulayın: Jeneratörün nominal aktif gücü, görünür güç değeri ve nominal gerilim bilgileri üretici dokümanlarından kontrol edilmelidir.
  • Kabiliyet eğrisini inceleyin: Reaktif güç verme ve çekme sınırlarının çalışma noktasına göre nasıl değiştiği belirlenmelidir.
  • Güç faktörü sınırlarını doğrulayın: Kullanılacak değerlerin ilgili tesise ve güncel düzenleyici gerekliliklere uygulanabilirliği kontrol edilmelidir.
  • Kontrol sistemini değerlendirin: AVR, ölçüm noktaları, gerilim referansları ve ilgili kontrol işlevlerinin çalışma durumu incelenmelidir.
  • Test ve kayıtları kontrol edin: Gerekli performans testleri ve veri kayıtları, yürürlükteki TEİAŞ dokümanlarına göre değerlendirilmelidir.

Sonuçların değerlendirilmesi

Teorik hesap, üretici kabiliyet eğrisi, test sonuçları ve geçerli hizmet yükümlülüğü birbirini tamamlayan ancak birbirinin yerine geçmeyen bilgi kaynaklarıdır. Uygunluk değerlendirmesi bu verilerin birlikte incelenmesiyle yapılmalıdır.

4. Set Değeri, AVR ve İşletme Süreci

Reaktif Güç Kontrolü (RGK) hizmetinde temel amaç, elektrik sisteminin gerilim gereksinimlerini karşılamak üzere üretim tesisinin reaktif güç davranışını uygun şekilde düzenlemektir. Bu süreçte sistem işletmecisinin bildirdiği talimatlar, bağlantı noktasındaki gerilim ölçümleri, otomatik gerilim regülatörü (AVR), jeneratörün teknik kapasitesi ve işletme kayıtları birlikte değerlendirilir.

Gerilim kontrolünde kullanılan referans, tesisin kontrol mimarisine göre doğrudan gerilim set değeri veya reaktif güç hedefi biçiminde uygulanabilir. Bu iki yaklaşım ilişkili olmakla birlikte aynı kontrol yöntemi değildir. Gerilim kontrolünde sistem hedefi gerilim değeridir; reaktif güç kontrolünde ise belirli bir reaktif güç değeri hedeflenebilir.

Set değeri ve işletme talimatı

TEİAŞ, gerçek zamanlı sistem gerilimini düzenlemek amacıyla seçilen üretim tesislerine jeneratör veya senkron kompansatör işletmesi için reaktif güç kontrol talimatları bildirebilir. Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliğinde bu bildirim süreci için YHPYS belirtilmektedir; gerekli görüldüğünde talimat telefon aracılığıyla da iletilebilir.

Bu nedenle işletme personeli, ilgili talimatın hangi sistemden geldiğini, hangi tesis veya üniteyi kapsadığını, ne zaman geçerli olduğunu ve sona erme bilgisini yürürlükteki işletme prosedürlerine göre doğrulamalıdır.

Reaktif Güç Kontrolü İş Akışı

1. Talimatın alınması

İlgili tesis veya ünite için bildirilen gerilim referansı ya da reaktif güç kontrol talimatı alınır. Talimatın kaynağı, kapsamı ve geçerlilik koşulları kontrol edilir.

2. Ölçüm ve durum kontrolü

Bara gerilimi, jeneratör terminal gerilimi, aktif güç, reaktif güç ve gerekli diğer elektriksel büyüklükler izlenir. Ölçüm noktalarının ve değerlerin geçerliliği kontrol edilir.

3. Kontrolün uygulanması

Tesisin kontrol mimarisine bağlı olarak AVR, uyarma sistemi veya üst seviye santral kontrolü üzerinden gerekli tepki oluşturulur.

4. Kapasite sınırlarının korunması

Jeneratörün kabiliyet eğrisi, akım ve uyarma sınırları, koruma koşulları ve mevcut işletme durumu dikkate alınır.

5. Tepkinin izlenmesi

Kontrol tepkisi sonrasında gerilim ve reaktif güç değerlerinin değişimi izlenir. Hedefe ulaşılıp ulaşılmadığı, ölçüm noktası ve kontrol moduyla uyumlu biçimde değerlendirilir.

6. Kayıt ve geri bildirim

Talimatlar, ölçümler, kontrol durumu ve varsa kısıtlar zaman damgalarıyla kaydedilir. Gerekli bildirimler geçerli işletme prosedürlerine göre gerçekleştirilir.

AVR'nin Rolü ve Kontrol Modları

Otomatik Gerilim Regülatörü (AVR), senkron jeneratörün uyarma sistemini kontrol ederek terminal geriliminin düzenlenmesinde temel rol oynar. Uyarma akımının değiştirilmesi, jeneratörün reaktif güç davranışını da etkiler. Ancak bu ilişki, jeneratörün çalışma noktası ve bağlı bulunduğu şebekenin elektriksel özellikleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Kontrol yaklaşımı Temel hedef Dikkat edilmesi gerekenler
Gerilim kontrolü Ölçülen gerilimi belirlenen gerilim referansına yaklaştırmak. Ölçüm noktası, gerilim referansı ve kontrol sisteminin yapılandırması doğrulanmalıdır.
Reaktif güç kontrolü Reaktif güç çıkışını belirlenen hedefe yaklaştırmak. Jeneratörün reaktif güç kapasitesi ve işletme sınırları dikkate alınmalıdır.
Üst seviye santral kontrolü Tesisin genel kontrol hedeflerini ve ilgili üniteler arasındaki koordinasyonu yönetmek. AVR ile üst seviye kontrolün görev paylaşımı ve referans öncelikleri bilinmelidir.

Jeneratör terminal gerilimi ile bara gerilimi aynı değildir

Jeneratör terminal gerilimi ile santralin şebekeye bağlandığı bara gerilimi arasında yükseltici transformatör ve şebeke empedansı bulunabilir. Bu nedenle AVR'nin terminal gerilimini düzenlemesi, bağlantı noktasındaki gerilimin her durumda tam olarak aynı değere ulaşacağını garanti etmez.

Gerilim set değerinin hangi ölçüm noktasına ait olduğu ve tesis kontrol sisteminin bu hedefi nasıl uyguladığı anlaşılmalıdır. Aksi hâlde farklı noktalardan alınan gerilim değerleri yanlış karşılaştırılabilir.

Set Değeri Değişikliklerinin Yönetimi

Gerilim gereksinimleri şebekenin yük durumuna, üretim-tüketim dağılımına ve sistemin elektriksel koşullarına göre değişebilir. Bu nedenle işletme sırasında yeni bir talimatın alınması veya mevcut talimatın sona erdirilmesi söz konusu olabilir.

Her değişiklikte doğrulanması gereken bilgiler

  • Talimat kaynağı: Bildirimin yetkili ve geçerli işletme kanalından geldiği doğrulanmalıdır.
  • Tesis ve ölçüm noktası: Talimatın ilgili santral, ünite ve bara ile eşleştiği kontrol edilmelidir.
  • Referans değeri: Yeni gerilim veya reaktif güç hedefinin doğru okunduğu ve kontrol sistemine doğru aktarıldığı doğrulanmalıdır.
  • Geçerlilik zamanı: Talimatın başlangıcı, varsa bitişi ve önceki talimatın sona erme durumu kontrol edilmelidir.
  • Uygulama sonucu: Ölçülen gerilim ve reaktif güç değerlerinin yeni talimata verdiği tepki izlenmelidir.
  • Kayıt: Değişiklik ve uygulama sonucu, gerekli zaman bilgileriyle kayıt altına alınmalıdır.

Bildirim zamanları konusunda dikkat

Teknik sunumda planlı güncellemeler ile acil veya kısıtlı işletme durumları için farklı bildirim zamanlarından söz edilmektedir. Bu süreler, güncel bir işletme prosedürü veya yürürlükteki düzenleme doğrulanmadan evrensel kural olarak kullanılmamalıdır.

İşletme personeli, ilgili talimatın geçerliliğini ve uygulanma zamanını kullanılan güncel sistemden ve yürürlükteki prosedürlerden kontrol etmelidir.

Reaktif Güç Kapasitesinin Yeterli Olmadığı Durumlar

Bir jeneratörün belirli bir gerilim hedefini takip etmesi, yalnızca kontrol sisteminin doğru çalışmasına bağlı değildir. Jeneratörün reaktif güç kapasitesi, aktif güç seviyesi, terminal gerilimi, uyarma sınırları ve şebekenin mevcut koşulları da hedefe ulaşılmasını etkiler.

Zorunlu kapasiteye ulaşıldığında

Teknik sunumda, zorunlu reaktif güç değerlerine ulaşılmış olmasına rağmen bara geriliminin hedefe getirilemediği durumlar ayrıca ele alınmaktadır. Böyle bir durumda sistem işletmecisinin gerekli görmesi hâlinde vereceği talimatlar doğrultusunda, jeneratörün yüklenme eğrisi ve diğer teknik sınırları içinde reaktif güç desteğinin sürdürülmesi gerekebilir.

Uygulanacak işlem, ilgili tesisin geçerli hizmet anlaşması, işletme talimatı ve yürürlükteki mevzuat çerçevesinde değerlendirilmelidir. Teknik sınırların aşılması, korumaların devre dışı bırakılması veya ekipmanın güvenli işletme koşullarının ihlal edilmesi anlamına gelecek herhangi bir uygulama yapılmamalıdır.

Gerilim Hedefine Ulaşılamıyorsa Ne Kontrol Edilmeli?

Gözlenen durum Kontrol edilecek noktalar
Gerilim değeri değişmiyor AVR çalışma modu, referansın uygulanması, kontrol izinleri, ölçüm zinciri ve ilgili sistem alarmları.
Gerilim değişiyor ancak hedefe ulaşmıyor Reaktif güç kapasitesi, şebeke koşulları, transformatör ve bağlantı noktası özellikleri, diğer gerilim kontrol kaynakları.
Reaktif güç sınırına ulaşılıyor Jeneratör kabiliyet eğrisi, aktif güç çalışma noktası, uyarma ve akım sınırları.
Ölçüm ve gösterge değerleri uyuşmuyor Ölçüm noktaları, gerilim trafosu oranları, ölçeklendirme, işaret konvansiyonu ve zaman damgaları.
Yeni talimat uygulanmıyor Talimatın kaynağı ve geçerliliği, kontrol sistemine aktarımı, yetki ve çalışma durumları, haberleşme kayıtları.

İşletme Kontrol Listesi

  • Talimat: Geçerli set değeri veya reaktif güç talimatı kontrol edildi mi?
  • Ölçüm: Gerilim ve reaktif güç değerleri doğru ölçüm noktalarından izleniyor mu?
  • Kontrol modu: AVR ve ilgili üst seviye kontrol sistemi beklenen çalışma modunda mı?
  • Kapasite: Jeneratörün kabiliyet eğrisi ve işletme sınırları dikkate alınıyor mu?
  • Tepki: Gerilim ve reaktif güç değişimi takip ediliyor mu?
  • Kayıt: Talimatlar, ölçümler, alarmlar ve kısıtlar zaman bilgileriyle kaydediliyor mu?

Bölümün özeti

RGK işletme süreci; talimatın alınması, ölçümün doğrulanması, kontrol sisteminin uygulanması, jeneratör sınırlarının gözetilmesi ve sonucun kayıt altına alınmasından oluşur. Set değerinin izlenmesi, gerilim hedefinin her koşulda sağlanacağını garanti etmez. Gerçek sonuç; tesisin kontrol mimarisi, reaktif güç kapasitesi ve şebekenin anlık koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

5. Testler ve Sertifikasyon

Reaktif Güç Kontrolü (RGK) hizmetinin güvenilir biçimde sağlanabilmesi için üretim ünitesinin gerekli reaktif güç aralığında çalışabildiğinin, kontrol sisteminin beklenen tepkiyi oluşturduğunun ve ölçüm kayıtlarının teknik değerlendirmeye elverişli olduğunun doğrulanması gerekir. Test ve sertifikasyon süreci, tesisin teknik yeterliliğinin belgelendirilmesine ve hizmet performansının değerlendirilmesine yardımcı olur.

Testlerin kapsamı; tesisin türüne, jeneratör veya güç dönüştürücü sistemin özelliklerine, hizmetin uygulanma biçimine ve geçerli teknik düzenlemelere göre değişebilir. Bu nedenle test programı hazırlanırken yalnızca teorik reaktif güç hesabı değil, gerçek çalışma koşulları ve ilgili kontrol sistemlerinin davranışı da dikkate alınmalıdır.

Test ve sertifikasyon neden gereklidir?

  • Teknik kapasitenin doğrulanması: Ünitenin gerekli reaktif güç verme ve çekme kabiliyetinin ilgili koşullarda incelenmesi.
  • Kontrol sisteminin değerlendirilmesi: AVR, uyarma sistemi veya tesis kontrol sisteminin beklenen kontrol tepkisini oluşturup oluşturmadığının kontrol edilmesi.
  • İşletme sınırlarının incelenmesi: Test sırasında aktif güç, gerilim, akım ve uyarma sınırlarının dikkate alınması.
  • Ölçüm ve kayıtların doğrulanması: Test verilerinin analiz edilebilir, izlenebilir ve ilgili raporlama gereklilikleriyle uyumlu olması.
  • Uygunluğun belgelenmesi: İlgili prosedürün gerektirdiği test sonuçlarının, tutanakların ve sertifikasyon belgelerinin hazırlanması.

RGK Testlerinde İncelenen Başlıca Konular

Reaktif güç kapasitesi

Ünitenin reaktif güç verme ve çekme kabiliyeti, ilgili aktif güç çalışma noktaları ve teknik sınırları dikkate alınarak değerlendirilir.

Gerilim kontrolü

Uygulanabilir test koşullarında gerilim referansının izlenmesi ve kontrol sisteminin gerilim değişimlerine verdiği tepki incelenir.

AVR ve kontrol sistemi

Otomatik gerilim regülatörü, uyarma sistemi ve varsa üst seviye santral kontrolünün işlevleri ilgili test prosedürüne göre değerlendirilir.

Ölçüm ve performans kayıtları

Gerilim, aktif güç, reaktif güç ve gerekli kontrol değişkenlerinin kayıtları incelenir. Verilerin zaman uyumu ve doğruluğu kontrol edilir.

Test ve Belgelendirme Süreci

Test ve sertifikasyon çalışmaları, ilgili teknik dokümanlarda belirtilen kapsam ve yöntemler çerçevesinde yürütülmelidir. Aşağıdaki sıra genel bir süreç modelidir; her tesis için geçerli resmî test prosedürünün yerine geçmez.

1. Dokümanların hazırlanması

Jeneratör veya dönüştürücü teknik verileri, kabiliyet eğrileri, kontrol sistemi bilgileri, ölçüm noktaları ve uygulanabilir test dokümanları hazırlanır.

2. Test öncesi kontroller

Ölçüm zinciri, veri kaydı, zaman senkronizasyonu, kontrol sistemi durumu ve güvenli çalışma koşulları incelenir.

3. Testlerin uygulanması

İlgili prosedürde tanımlanan çalışma noktaları, kontrol koşulları ve ölçümler uygulanır. Ekipman sınırları ve işletme güvenliği korunur.

4. Sonuçların analizi

Ölçüm kayıtları değerlendirilir; test koşulları, çalışma sınırları ve uygulanabilir kabul kriterleriyle karşılaştırılır.

5. Raporlama ve belgelendirme

İlgili test tutanakları, raporlar ve gerekli sertifikasyon belgeleri, yürürlükteki dokümanlarda istenen biçimde hazırlanır.

6. Veri dosyalarının kontrolü

İstenen elektronik kayıtlar ve veri dosyaları, ilgili teknik formatlara uygunluk bakımından kontrol edilir ve gerekli sistemlere iletilir.

Test, rapor ve sertifika aynı şey değildir

Test, ünitenin belirli koşullardaki davranışının ölçülmesi ve incelenmesidir. Test raporu, test koşullarını, ölçümleri, analizleri ve sonuçları belgeler. Sertifika ise ilgili prosedürün öngördüğü şekilde teknik yeterliliğin belgelendirilmesini ifade eder.

Bu belgelerin kapsamı ve hukuki/teknik işlevi, ilgili düzenleme ve prosedüre göre belirlenir. Bir testin tamamlanmış olması, gerekli sertifikanın düzenlendiğini veya hizmete ilişkin bütün yükümlülüklerin yerine getirildiğini kendiliğinden göstermez.

Mevzuat, Teknik Prosedür ve Geçiş Hükümleri

Reaktif güç kontrol testleri ve sertifikasyonuna ilişkin değerlendirmelerde, Elektrik Şebeke Yönetmeliğinin ilgili hükümleri ile TEİAŞ tarafından yayımlanan güncel test prosedürleri ve kayıt formatları birlikte incelenmelidir. Teknik sunumda Elektrik Şebeke Yönetmeliği'nin Ek 17/C.1 bölümüne atıf yapılmaktadır; uygulanacak hüküm ve kapsam, yürürlükteki metinden doğrulanmalıdır.

90 günlük süre ve test muafiyetleri

Teknik sunumda, yeni işletmeye girecek tesisler için geçici kabul tarihinden itibaren 90 günlük bir süre ile geçmişte bazı tesisler için geçiş hükümleri kapsamında test muafiyetleri anlatılmaktadır.

Bu bilgiler, güncel mevzuat doğrulanmadan bütün tesisler için geçerli süre veya muafiyet olarak kullanılmamalıdır. Uygulanabilir süre; ilgili hükmün yürürlük durumu, tesisin türü, geçici kabul tarihi ve varsa geçiş hükümleri dikkate alınarak belirlenmelidir.

Test Kayıtları ve Veri Dosyalarının Güncel Tutulması

Test sonuçlarının doğru değerlendirilebilmesi için yalnızca test sırasında ölçüm alınması yeterli değildir. Kayıtların uygun formatta hazırlanması, zaman bilgilerini koruması ve ilgili teknik gereklilikleri karşılaması da önemlidir. TEİAŞ, RGK hizmetine ilişkin tutanak ve rapor formatlarının mevzuat değişiklikleri kapsamında güncellendiğini duyurmuştur.

Yardımcı kaynaklı ve hibrit santraller

Yardımcı kaynaklı üniteleri bulunan ve RGK performans testi yapmakla yükümlü belirli rüzgâr santralleri ile konvansiyonel santraller için TPYS'ye yüklenecek CSV veri dosyalarına ilişkin ayrı kayıt esasları yayımlanmıştır. Veri formatları, ana kaynağın türüne göre farklılaşabilir.

İlgili duyuruda, belirtilen hibrit santraller için 1 Ocak 2026'dan itibaren kullanılacak kayıt formatları açıklanmıştır. Bu nedenle test veya performans kaydı hazırlanırken tesisin kaynak yapısına uygun güncel dosya formatı kullanılmalıdır.

Test Verilerinde Kalite Kontrolü

Kontrol başlığı Doğrulanması gerekenler
Zaman damgaları Ölçüm, olay ve kontrol kayıtlarının zamanları karşılaştırılabilir olmalıdır.
Ölçüm noktaları Gerilim ve güç değerlerinin hangi bara, ünite veya bağlantı noktasına ait olduğu açıkça tanımlanmalıdır.
Birimler ve ölçekler MW, MVAr, kV ve diğer büyüklüklerin birimleri, ölçekleri ve işaret tanımları doğrulanmalıdır.
Eksik veya geçersiz veri Veri boşlukları, sabit kalan ölçümler, geçersiz değerler ve iletişim kesintileri tespit edilmelidir.
Dosya biçimi Dosya adı, sütunlar, tarih-saat biçimi ve diğer alanlar ilgili güncel formatla karşılaştırılmalıdır.
İzlenebilirlik Testin tarihi, çalışma koşulları, kullanılan cihazlar ve ilgili kayıtların kaynağı belirlenebilir olmalıdır.

Eksik veya yanlış formatlı veri, değerlendirmeyi etkileyebilir

Test teknik açıdan doğru yürütülmüş olsa bile eksik, hatalı zaman damgalı veya güncel formatla uyumsuz kayıtlar sonuçların değerlendirilmesini güçleştirebilir. Bu nedenle testin uygulanması kadar verilerin doğrulanması, raporlanması ve saklanması da önemlidir.

Veri formatı hatası ile teknik performans yetersizliği aynı durum değildir. Bir uygunsuzluk değerlendirilirken ölçüm kalitesi, test koşulları ve teknik sonuçlar birbirinden ayrılmalıdır.

Test Öncesi Kontrol Listesi

  • Mevzuat: Uygulanabilir yönetmelik hükmü ve güncel test prosedürü belirlendi mi?
  • Teknik veriler: Jeneratör veya dönüştürücü teknik sınırları ve kabiliyet eğrisi hazır mı?
  • Kontrol sistemi: AVR, uyarma sistemi ve gerekli kontrol işlevleri test için uygun durumda mı?
  • Ölçüm altyapısı: Ölçüm cihazları, veri kaydı ve zaman senkronizasyonu kontrol edildi mi?
  • Test kayıtları: İlgili tutanak, rapor ve elektronik veri dosyaları için güncel şablonlar hazır mı?
  • Geçiş hükümleri: Varsa muafiyet veya süre hükümlerinin bu tesise uygulanabilirliği doğrulandı mı?
  • Raporlama: Test sonuçlarının hangi kanaldan ve hangi formatta sunulacağı belirlendi mi?

Bölümün özeti

RGK test ve sertifikasyon süreci; teknik kapasitenin doğrulanması, kontrol sisteminin değerlendirilmesi, ölçüm kayıtlarının incelenmesi ve sonuçların ilgili prosedüre uygun şekilde belgelenmesinden oluşur. Test şartları, sertifika gereklilikleri, süreler ve muafiyetler tesisin durumuna ve yürürlükteki dokümanlara göre doğrulanmalıdır.

6. TPYS Üzerinden İşlem ve Bildirimler

Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) tarafından işletilen Türkiye Piyasa Yönetim Sistemi (TPYS), elektrik piyasası katılımcılarının çeşitli piyasa işlemlerini yürüttüğü ve ilgili bildirimleri takip ettiği sistemlerden biridir. Reaktif Güç Kontrolü (RGK) kapsamında TPYS üzerinden sunulan bilgiler; bara gerilim hedeflerinin izlenmesi, tesis-bara ilişkisinin kontrol edilmesi, hizmetin dönemsel takibi ve gerekli veri dosyalarının durumunun değerlendirilmesi açısından önem taşır.

TPYS'nin menüleri ve ekran akışı yazılım güncellemeleriyle değişebilir. Aşağıdaki açıklamalar, RGK işlemleri için tanıtılan işlevleri esas alır; canlı sistemdeki güncel ekran adları ve işlem adımları ayrıca kontrol edilmelidir.

TPYS üzerinden takip edilen temel konular

  • Bara gerilim hedefleri: İlgili bara için bildirilen set değerinin ve geçerlilik bilgilerinin incelenmesi.
  • Tesis-bara eşleşmesi: Santralin ilgili bara ve gerilim seviyesiyle doğru ilişkilendirildiğinin kontrol edilmesi.
  • Hizmetin dönemsel izlenmesi: RGK hizmetinin sağlandığı veya sağlanmadığı saatlere ilişkin bilgilerin değerlendirilmesi.
  • Veri dosyalarının durumu: Günlük CSV dosyalarının gönderim ve format uygunluğu durumlarının kontrol edilmesi.

RGK Menüsündeki Başlıca İşlevler

İşlev İncelenen bilgiler Kontrol amacı
Bara değerleri giriş/listeleme Bara adı, gerilim seviyesi, geçerlilik tarihi ve ilgili bölgesel BYTM bilgileriyle birlikte bara set değerleri. Doğru bara için geçerli gerilim hedefinin ve zaman aralığının belirlenmesi.
Bara listeleme Santralle ilişkilendirilmiş bara kayıtları ve bağlantı bilgileri. Tesis-bara eşleşmesinin ve gerilim seviyesi bilgilerinin kontrol edilmesi.
Bara değerleri aylık izleme İlgili fatura veya değerlendirme dönemi boyunca hizmetin sağlandığı ve sağlanmadığı saatlere ilişkin izleme bilgileri. Dönemsel performansın, eksik hizmet saatlerinin ve olası uyuşmazlıkların incelenmesi.
Bara CSV durumu Günlük RGK veri dosyasının gönderim durumu ve dosya formatına ilişkin sistem geri bildirimi. Veri tesliminin ve biçimsel uygunluğun kontrol edilmesi.

Bara Gerilim Set Değerlerinin Kontrolü

Bara set değerleri incelenirken yalnızca gerilim hedefinin sayısal değerine bakılması yeterli değildir. Değerin hangi baraya ait olduğu, ne zaman geçerli olduğu ve hangi tesisin işletmesini ilgilendirdiği de doğrulanmalıdır.

Set değeri kontrolünde dikkat edilecek noktalar

  • Bara kimliği: Kayıt, santralin veya ünitenin bağlı olduğu doğru bara ile eşleşiyor mu?
  • Gerilim seviyesi: Kayıtta belirtilen gerilim seviyesi, ilgili bağlantı noktasının bilgileriyle uyumlu mu?
  • Geçerlilik tarihi ve zamanı: İncelenen hedef, ilgili işletme aralığı için geçerli mi?
  • Güncel hedef: Önceki değer yerine yeni bir referans bildirildiyse, geçerli değer doğru belirlenmiş mi?
  • Ölçümle karşılaştırma: TPYS'deki hedef, santral SCADA sistemindeki ilgili ölçüm noktasıyla doğru şekilde karşılaştırılıyor mu?

Set değeri ile ölçülen gerilim aynı bilgi değildir

TPYS'de görüntülenen set değeri, ilgili işletme hedefini ifade eder. SCADA'da ölçülen bara gerilimi ise sistemin gerçek çalışma durumunu gösterir. Bu iki değer farklı amaçlara sahiptir ve birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Ölçülen gerilim hedefe ulaşmıyorsa kontrol sistemi, reaktif güç kapasitesi, şebeke koşulları ve varsa işletme kısıtları birlikte incelenmelidir. Tek başına iki değer arasındaki fark, hizmetin yerine getirilmediğini kesin olarak kanıtlamaz.

Aylık RGK İzleme ve Dönemsel Değerlendirme

Aylık izleme ekranları, belirli bir değerlendirme dönemi boyunca hizmet durumunun incelenmesine yardımcı olur. Buradaki bilgiler, santral işletme kayıtları ve ilgili teknik verilerle birlikte değerlendirilmelidir.

Hizmetin sağlandığı saatler

İlgili dönemde hizmetin sağlandığı bildirilen zaman aralıkları incelenir. Gerekli görüldüğünde set değerleri, SCADA ölçümleri ve kontrol sistemi kayıtlarıyla karşılaştırılır.

Hizmetin sağlanmadığı saatler

İlgili dönemde hizmetin sağlanmadığı görülen aralıklar belirlenir. Olası nedenler; ölçüm kayıtları, teknik kısıtlar, arıza bildirimleri ve uygulanabilir işletme talimatlarıyla birlikte araştırılır.

İzleme kaydı ile teknik değerlendirme arasındaki fark

TPYS'de görülen bir hizmet durumu, ilgili dönemin değerlendirilmesinde önemli bir girdidir. Ancak teknik bir uyuşmazlığın nedenini açıklamak için ilgili ölçüm kayıtları, tesisin çalışma koşulları ve uygulanabilir hizmet hükümleri de incelenmelidir.

Aylık izleme sonuçları ile santral kayıtları arasında fark varsa, değerlendirme dönemi ve zaman damgaları eşleştirilerek uyuşmazlık araştırılmalıdır. Gerekli durumlarda ilgili bildirim ve raporlama prosedürleri izlenmelidir.

RGK CSV Veri Dosyaları ve Gönderim Durumu

RGK hizmetine ilişkin bazı ölçüm ve performans verileri, ilgili teknik esaslarda belirtilen biçimde CSV dosyaları kullanılarak TPYS'ye iletilir. Dosyanın gönderilmiş olması, içeriğinin teknik açıdan doğru ve eksiksiz olduğu anlamına gelmeyebilir. Bu nedenle gönderim durumu ile dosyanın biçimsel ve içeriksel uygunluğu ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Görülen durum Genel anlamı Önerilen kontrol
Gönderildi Sistem, dosyanın gönderilmiş olduğuna ilişkin bir durum göstermektedir. İlgili gün ve tesis için doğru dosyanın gönderildiği, ayrıca sistemin sunduğu uygunluk bilgilerinin kontrol edilmesi.
Gönderilmedi İlgili dosyanın gönderim kaydı bulunmuyor olabilir. İlgili günün yükümlülüğünü, gönderim sürecini ve varsa sistem veya iletişim sorunlarını incelemek.
Uygun olmayan format Dosya, sistemin beklediği biçim gerekliliklerinden birini karşılamıyor olabilir. Güncel şablonu, sütun adlarını, tarih-saat biçimini, ayraçları, birimleri ve dosya içeriğini kontrol etmek.

CSV dosyası hazırlarken kontrol edilecekler

  • Doğru format: İlgili tesis türüne ve geçerli RGK veri kayıt esaslarına uygun şablon kullanılmalıdır.
  • Tarih ve saat: Zaman bilgileri doğru, tutarlı ve analiz edilebilir biçimde hazırlanmalıdır.
  • Sütun ve alanlar: Gerekli alanlar eksiksiz olmalı; sütun adları ve sıralaması ilgili şablonla uyumlu olmalıdır.
  • Sayısal veriler: Ondalık ayırıcı, ölçüm birimleri, işaretler ve sayısal ölçekler doğrulanmalıdır.
  • Veri bütünlüğü: Eksik kayıtlar, tekrarlanan satırlar ve geçersiz ölçümler kontrol edilmelidir.
  • Gönderim sonrası kontrol: Dosyanın durum bilgisi yeniden incelenmeli ve varsa hata mesajları değerlendirilmelidir.

Hibrit ve yardımcı kaynaklı santraller için özel dikkat

TEİAŞ, yardımcı kaynaklı hibrit santrallerin RGK performans testi veri dosyalarına ilişkin formatları, ana kaynak türüne göre ayrı olarak yayımlamıştır. 23 Aralık 2025 tarihli duyuruda, belirtilen tesisler için ilgili CSV formatlarının 1 Ocak 2026'dan itibaren hizmet değerlendirmesinde kullanılacağı açıklanmıştır.

Bu nedenle ana kaynağı RES/GES olan hibrit tesislerle ana kaynağı konvansiyonel olan hibrit tesisler için aynı dosya şablonunun otomatik olarak uygun olduğu varsayılmamalıdır. Tesisin kapsamına uyan güncel veri kayıt esasları kullanılmalıdır.

Santral İşletmesi İçin Günlük TPYS Kontrol Listesi

  • Bara bilgileri: İlgili tesis ve bara eşleşmesi kontrol edildi mi?
  • Set değeri: Geçerli gerilim hedefi ve geçerlilik zamanı incelendi mi?
  • SCADA karşılaştırması: TPYS hedefi ile ilgili ölçüm noktası doğru eşleştirildi mi?
  • CSV dosyası: İlgili gün için gereken veri dosyasının durumu kontrol edildi mi?
  • Format uygunluğu: Dosyanın güncel tesis türüne uygun şablonla hazırlandığı doğrulandı mı?
  • Hata ve eksiklikler: Sistem geri bildirimleri incelendi ve gerekli düzeltmeler yapıldı mı?
  • Dönemsel izleme: Aylık hizmet durumu ve varsa uyuşmazlıklar takip ediliyor mu?
  • Kayıt ve bildirim: Gerekli işletme kayıtları ve bildirimler ilgili prosedüre uygun biçimde tutuluyor mu?

TPYS Erişimi ve Kullanıcı Yetkileri

TPYS'de görülebilen ekranlar ve yapılabilen işlemler, kullanıcının hesabına tanımlanan yetkilere ve ilgili piyasa katılımcısının işlem süreçlerine bağlı olabilir. Bu nedenle bir menünün görüntülenmemesi veya bir işlemin yapılamaması, tek başına hizmet yükümlülüğünün bulunmadığını göstermez.

Erişimle ilgili kontroller

  • Doğru piyasa katılımcısı hesabıyla giriş yapıldığını doğrulayın.
  • İşlem için gerekli kullanıcı yetkilerinin tanımlı olduğunu kontrol edin.
  • Menü veya ekran erişim sorunu varsa kurum içi yetkiliyle görüşün.
  • Teknik hata durumunda hata mesajını, tarih-saat bilgisini ve ilgili işlem adımını kaydedin.
  • Kimlik bilgilerini yalnızca yetkili erişim kanallarında kullanın ve paylaşmayın.

İşlem kaydı ve teknik performans ayrı değerlendirilmelidir

TPYS'deki bir kayıt veya CSV gönderim durumu, ilgili işlem ya da veri teslimi hakkında bilgi verir. Santralin gerilim kontrol performansının teknik değerlendirilmesi ise ölçüm kayıtları, çalışma koşulları ve geçerli hizmet kriterleriyle birlikte yapılmalıdır.

Bu nedenle sistemde görülen bir durum, tek başına teknik performansın başarılı veya başarısız olduğunu kesin olarak kanıtlayan bir sonuç şeklinde yorumlanmamalıdır.

Bölümün özeti

TPYS'nin RGK kapsamındaki işlevleri; bara hedeflerinin kontrol edilmesi, tesis-bara ilişkisinin doğrulanması, dönemsel hizmet durumunun izlenmesi ve veri dosyalarının gönderim/format durumlarının değerlendirilmesi etrafında toplanır. Güvenilir bir işletme takibi için TPYS kayıtları, SCADA ölçümleri, teknik dokümanlar ve tesisin işletme kayıtları birlikte ele alınmalıdır.

Kaynak ve kapsam notu: Bu bölüm, RGK işlemlerinde kullanılan TPYS işlevlerini açıklayan genel bir işletme rehberidir. Ekran adları, işlem akışı ve veri formatları yazılım sürümüne ve TEİAŞ'ın güncel duyurularına göre değişebilir. Veri dosyalarının hazırlanması ve hizmet performansının değerlendirilmesinde ilgili güncel RGK veri kayıt esasları, tutanak/rapor formatları ve geçerli hizmet hükümleri esas alınmalıdır.

7. Performans izleme ve hizmetin değerlendirilmesi

Reaktif Güç Kontrolü (RGK) hizmetinin performansı, yalnızca ölçülen reaktif güç değerine bakılarak değerlendirilemez. Sağlıklı bir değerlendirme için bara gerilimi, geçerli set değeri, ünitenin aktif ve reaktif güç üretimi, jeneratörün çalışma sınırları, kontrol sisteminin tepkisi ve ölçüm kayıtları birlikte ele alınmalıdır.

İzlemenin temel amacı; tesisin kendisinden beklenen gerilim veya reaktif güç kontrolünü sağlayıp sağlamadığını belirlemek, varsa sapmaların nedenlerini ortaya çıkarmak ve hizmetin teknik açıdan izlenebilirliğini güvence altına almaktır.

Performans değerlendirmesinin temel soruları

  • İlgili zaman aralığında hangi bara gerilimi veya reaktif güç set değeri geçerliydi?
  • Gerçekleşen gerilim ve reaktif güç değerleri hedeflerle ne ölçüde uyumluydu?
  • Ünite, ilgili çalışma koşullarında gerekli reaktif güç kapasitesini sağlayabilecek durumda mıydı?
  • AVR ve diğer kontrol sistemleri doğru çalışıyor muydu?
  • Gözlenen sapma tesis kaynaklı mı, şebeke koşullarından mı, yoksa ölçüm veya veri kayıt sorunlarından mı kaynaklanıyordu?

İzlenecek temel performans göstergeleri

Performans göstergeleri, hizmetin hangi kontrol yöntemiyle yürütüldüğüne ve tesis için geçerli teknik şartlara göre değerlendirilmelidir. Aşağıdaki göstergeler, izleme sürecinde birlikte ele alınabilecek temel değişkenleri gösterir.

Bara gerilimi

Gerçekleşen bara geriliminin geçerli hedef değerle ve tesis için belirlenmiş kontrol sınırlarıyla karşılaştırılmasıdır.

İzleme sorusu: Gerilim hedeflenen aralıkta mı, sapma ne kadar sürdü ve bu sırada şebeke koşulları nasıldı?

Reaktif güç (MVAr)

Ünitenin ürettiği veya absorbe ettiği reaktif gücün, ilgili çalışma koşullarında beklenen değer ve kapasite sınırlarıyla karşılaştırılmasıdır.

İzleme sorusu: Gerekli reaktif güç sağlanabiliyor mu ve ünitenin kapasite sınırlarına yaklaşılıyor mu?

Set değeri ve kontrol tepkisi

Set değerinin doğru uygulanması, kontrol modunun uygun olması ve kontrol sisteminin değişikliklere verdiği tepki değerlendirilir.

İzleme sorusu: Set değeri doğru muydu ve kontrol sistemi beklenen yönde tepki verdi mi?

Veri kalitesi ve kayıt bütünlüğü

SCADA kayıtları, ölçüm zamanları, veri dosyaları ve TPYS işlem sonuçlarının tutarlılığı kontrol edilir.

İzleme sorusu: Performans değerlendirmesi için gerekli veriler eksiksiz, doğru ve karşılaştırılabilir mi?

Bara gerilimi ve set değeri arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi

Gerilim kontrolü yapılan işletme koşullarında, gerçekleşen bara gerilimi geçerli set değeriyle karşılaştırılır. Ancak yalnızca iki değer arasındaki farkı hesaplamak yeterli değildir. Set değerinin hangi zaman aralığında geçerli olduğu, ölçümün hangi baradan alındığı, gerilim değişiminin süresi ve şebekenin o sıradaki durumu da dikkate alınmalıdır.

Gerilim sapmasının hesaplanması

Gerçekleşen gerilim ile set değeri arasındaki fark aşağıdaki şekilde hesaplanabilir:

Gerilim sapması: ΔU = Uölçülen − Uset

Set değerine göre bağıl sapma ise, set değeri sıfırdan farklı olmak koşuluyla, aşağıdaki şekilde ifade edilebilir:

Bağıl sapma (%): (Uölçülen − Uset) / Uset × 100

Bu hesaplar sapmanın büyüklüğünü göstermeye yarar. Sonucun hizmet açısından uygun olup olmadığı ise geçerli kontrol bandına, ilgili bara ve tesis için belirlenmiş değerlendirme esaslarına göre belirlenmelidir.

Tarihsel sayısal örneğe ilişkin önemli not

Sunumda, bara gerilimi için saatlik set değerinin ± bara nominal geriliminin %1,5'i biçiminde bir kontrol bandı ve bu bandın sağlanamadığı durumlarda zorunlu reaktif güç değerlerine ulaşılıp ulaşılmadığının ayrıca incelenmesi yaklaşımı açıklanmaktadır. Bu anlatımda %10 tolerans ifadesi de yer almaktadır.

Bu değerler, burada tarihsel sunum örneği olarak aktarılmaktadır; bütün tesisler ve güncel değerlendirmeler için geçerli, evrensel eşikler olarak kabul edilmemelidir. Gerçek performans değerlendirmesinde yürürlükteki mevzuat, ilgili yan hizmet anlaşması, güncel TEİAŞ dokümanları ve tesise özgü şartlar esas alınmalıdır.

Reaktif güç kapasitesi ve işletme sınırlarının izlenmesi

Bara geriliminin hedef değere ulaşamaması, tek başına tesisin RGK hizmetini yerine getirmediğini göstermez. Şebeke koşulları, ünitenin aktif güç seviyesi, jeneratörün yetenek eğrisi, uyartım sistemi ve ekipman sınırları sonucu etkileyebilir. Bu nedenle gerilim performansı, reaktif güç kapasitesiyle birlikte incelenmelidir.

Kapasite incelemesinde kontrol edilecekler

  • Ünitenin aktif güç üretimi ve ilgili çalışma noktası.
  • Jeneratörün yetenek eğrisi ve izin verilen reaktif güç çalışma aralığı.
  • Rotor ve stator akımları ile uyartım sisteminin çalışma durumu.
  • Aşırı uyartım ve düşük uyartım sınırları ile varsa koruma veya sınırlayıcı müdahaleleri.
  • Soğutma, sıcaklık ve ekipman kapasitesiyle ilişkili kısıtlar.
  • Şebeke gerilimi, bağlantı noktası koşulları ve diğer sistem işletme kısıtları.

Özellikle yüksek aktif güç üretiminde jeneratörün kullanılabilir reaktif güç kapasitesi değişebilir. Bu nedenle nominal değerler üzerinden yapılan değerlendirme, gerçek işletme koşullarındaki kapasitenin yerine geçmez. Gerekli inceleme, ilgili çalışma noktasındaki teknik sınırlar dikkate alınarak yapılmalıdır.

Kontrol sisteminin davranışının değerlendirilmesi

Performans incelemesinde yalnızca son ölçüm değerleri değil, kontrol sisteminin zaman içindeki davranışı da önemlidir. Set değeri değiştiğinde gerilimin ve reaktif gücün nasıl tepki verdiği, sapmanın ne kadar sürdüğü ve sistemin kararlı bir işletme noktasına ulaşıp ulaşmadığı değerlendirilmelidir.

AVR ve uyartım sistemi

  • AVR'nin etkin ve doğru kontrol modunda olup olmadığı.
  • Gerilim ölçümünün ve referans değerinin doğruluğu.
  • Uyartım sisteminin komutlara verdiği tepki.
  • Gerilim veya akım sınırlayıcılarının devreye girip girmediği.

Dinamik davranış

  • Set değeri değişikliği sonrasında sapmanın büyüklüğü.
  • Gerilim ve reaktif güç değişiminin yönü.
  • Salınım, aşırı tepki veya uzun süreli kararsızlık belirtileri.
  • Kontrol tepkisini etkileyen şebeke veya ünite kısıtları.

Kontrol modunun gerilim kontrolü veya reaktif güç kontrolü olması, beklenen tepkinin yorumlanmasında belirleyicidir. Gerilim kontrolünde reaktif güç, gerilim hedefini karşılamak üzere değişebilir. Reaktif güç kontrolünde ise hedeflenen MVAr değeri öncelikli olabilir; bara gerilimi şebeke koşullarına bağlı olarak farklılaşabilir. Bu nedenle performans değerlendirmesi, tesise uygulanan kontrol yönteminden bağımsız yapılmamalıdır.

SCADA, ölçüm kayıtları ve TPYS verilerinin karşılaştırılması

Performansın izlenebilir olması için farklı sistemlerden alınan kayıtların aynı zaman aralığı ve aynı fiziksel büyüklük üzerinden karşılaştırılması gerekir. SCADA ölçümleri, tesisin işletme kayıtları, reaktif güç kontrolü veri dosyaları ve TPYS işlem sonuçları birbirini tamamlayan kaynaklardır; ancak aynı bilgiyi gösterdikleri varsayılmamalıdır.

Veri kaynağı Temel kullanım amacı Kontrol edilmesi gereken husus
SCADA Gerilim, aktif güç, reaktif güç ve ekipman durumlarının izlenmesi. Ölçüm noktası, zaman damgası, birim ve veri sürekliliği.
İşletme kayıtları Talimat, set değeri değişikliği, arıza ve kısıtların incelenmesi. Olayın zamanı, nedeni ve işletme açıklaması.
RGK veri kayıt dosyası İlgili teknik verilerin belirlenen formatta sunulması. Güncel dosya formatı, zorunlu alanlar, veri bütünlüğü ve zaman eşleşmesi.
TPYS İlgili bildirim ve dosya yükleme işlemlerinin takibi. Yükleme durumu, varsa doğrulama hataları ve gönderilen dosyanın sürümü.

Veri kabulü ile teknik performansı birbirinden ayırın

Bir dosyanın TPYS'ye yüklenmiş veya sistem tarafından kabul edilmiş olması, tek başına RGK hizmetinin teknik açıdan başarılı olduğunu kanıtlamaz. Benzer şekilde, dosya biçimi ya da zaman damgası hatası da doğrudan teknik performans yetersizliği anlamına gelmez. Veri kalitesi ve hizmet performansı ayrı başlıklar olarak değerlendirilmelidir.

Sapmaların nedenlerinin araştırılması

Beklenen gerilim veya reaktif güç performansından sapma görüldüğünde, doğrudan tek bir nedene karar vermek yerine sistematik bir inceleme yapılmalıdır. Aşağıdaki tablo, ilk değerlendirmede kullanılabilecek bir sorun giderme çerçevesi sunar.

Gözlenen durum İncelenecek olası nedenler Önerilen ilk kontrol
Gerilim hedefe ulaşmıyor. Şebeke koşulları, reaktif güç kapasitesi, kontrol modu veya sınırlayıcılar. Set değeri, bara ölçümü, Q değeri ve jeneratör çalışma sınırlarını aynı zaman aralığında karşılaştırın.
Reaktif güç beklenen değere ulaşmıyor. Aktif güç seviyesi, uyartım sınırları, ekipman kısıtları veya kontrol ayarları. Yetenek eğrisini, uyartım sistemini, sınırlayıcı kayıtlarını ve işletme koşullarını inceleyin.
Ölçüm değerleri birbiriyle uyuşmuyor. Farklı ölçüm noktaları, zaman damgası farkı, ölçek veya işaret konvansiyonu. Ölçüm noktalarını, birimleri, zaman senkronizasyonunu ve pozitif/negatif Q tanımlarını doğrulayın.
CSV dosyası doğrulamadan geçmiyor. Yanlış format, eksik alan, hatalı tarih biçimi veya geçersiz veri. Güncel veri kayıt esaslarını kontrol ederek dosyayı yeniden doğrulayın.
Hizmetin sağlandığı süre konusunda farklılık var. Eksik kayıt, zaman aralığı uyumsuzluğu, işletme kısıtı veya hizmet değerlendirme yöntemi. SCADA, işletme kayıtları ve ilgili raporları aynı zaman çizelgesinde karşılaştırın.

Teknik inceleme ve kayıt disiplini

Bir sapmanın nedeni belirlenmeden yalnızca sonuç değerine dayanarak arıza, işletme hatası veya hizmet yetersizliği kararı verilmemelidir. İnceleme sonucunda tespit edilen neden, kullanılan kayıtlar, uygulanan düzeltici işlem ve doğrulama sonucu birlikte belgelenmelidir.

Performans kayıtlarının ve raporlamanın yönetimi

Performans kayıtlarının amacı yalnızca geçmişte ne olduğunu göstermek değildir. Aynı zamanda ölçüm sonuçlarının yeniden incelenebilmesini, sapmaların gerekçelerinin açıklanabilmesini ve gerektiğinde teknik doğrulama yapılabilmesini sağlamaktır.

Her incelemede kayıt altına alınması önerilen bilgiler

  • İlgili tesis, ünite ve bara bilgisi.
  • İncelenen tarih ve zaman aralığı.
  • Geçerli set değeri ve kontrol modu.
  • Ölçülen gerilim, aktif güç ve reaktif güç değerleri.
  • Ünitenin çalışma sınırları ve varsa etkin kısıtlar.
  • İlgili alarm, arıza, koruma ve sınırlayıcı kayıtları.
  • Veri dosyasının adı, sürümü ve yükleme/doğrulama durumu.
  • Tespit edilen sapma, yapılan inceleme ve sonuç.
  • Varsa düzeltici faaliyet, sorumlu birim ve takip durumu.

Raporlama yapılırken kullanılan verilerin kaynağı ve değerlendirme yöntemi açıkça belirtilmelidir. Sonradan değiştirilen dosyalar ve düzeltilen kayıtlar izlenebilir olmalı; önceki sürümlerin hangi nedenle değiştirildiği gerektiğinde anlaşılabilmelidir. Resmî rapor ve tutanaklarda ise ilgili dönem için TEİAŞ tarafından yayımlanmış güncel formatlar kullanılmalıdır.

Günlük ve dönemsel performans kontrol listesi

Günlük işletme kontrolleri

  • İlgili bara ve zaman aralığı için geçerli set değerini doğrulayın.
  • AVR'nin ve ilgili kontrol modunun uygun durumda olduğunu kontrol edin.
  • Gerilim, aktif güç ve reaktif güç ölçümlerini birlikte inceleyin.
  • Alarm, sınırlayıcı, arıza ve işletme kısıtı kayıtlarını kontrol edin.
  • Veri kayıtlarının sürekliliğini ve zaman damgalarını doğrulayın.
  • TPYS yükleme ve doğrulama durumunu takip edin.

Dönemsel değerlendirme

  • Gerilim ve reaktif güç performansındaki tekrar eden sapmaları belirleyin.
  • Farklı çalışma noktalarında kullanılabilir reaktif güç kapasitesini değerlendirin.
  • SCADA kayıtları ile rapor ve veri dosyalarının tutarlılığını karşılaştırın.
  • Güncel TEİAŞ rapor formatı ve veri kayıt esaslarını kontrol edin.
  • Düzeltici faaliyetlerin uygulanmasını ve sonuçlarını izleyin.
  • İlgili kayıtları ve değerlendirme sonuçlarını izlenebilir şekilde arşivleyin.

Sonuç: Bütünleşik performans değerlendirmesi

RGK hizmetinin güvenilir biçimde değerlendirilmesi; hedef değerlerin, gerçekleşen elektriksel büyüklüklerin, ünitenin teknik kapasitesinin, kontrol sisteminin davranışının ve kayıtların birlikte incelenmesine dayanır. Böylece hem teknik sapmaların nedenleri daha doğru belirlenebilir hem de hizmete ilişkin raporlama daha tutarlı ve denetlenebilir hâle gelir.

Temel ilke: Ölç, karşılaştır, nedeni araştır, sonucu belgele ve gerekli düzeltici faaliyeti doğrula.

8. Ücretlendirme ve yerine getirmeme hükümleri

Reaktif Güç Kontrolü (RGK) hizmetinin ücretlendirilmesi, üretim tesisinin sağladığı reaktif güç kapasitesine, çalışma biçimine, ilgili yan hizmet anlaşmasına ve yürürlükteki mevzuata bağlıdır. Bu nedenle bütün reaktif güç üretiminin veya tüketiminin aynı şekilde ücretlendirildiği düşünülmemelidir.

Değerlendirmede üç temel konu birbirinden ayrılmalıdır: zorunlu reaktif güç kontrolü kapasitesi içindeki hizmet, bu kapasitenin ötesinde reaktif güç sağlanması ve senkron kompansatör olarak çalışma. Bunlardan ayrı olarak, sistem işletmecisinin talimatlarının yerine getirilmemesi durumunda uygulanabilecek uyarı ve mevzuat süreçleri de dikkate alınmalıdır.

Temel yaklaşım

  • Ücretlendirme: Sağlanan hizmetin hangi kapasite ve çalışma koşullarını kapsadığına göre değerlendirilir.
  • Talimat: Sistem işletmecisinin bildirdiği talimatın içeriği, geçerliliği ve uygulanma koşulları dikkate alınır.
  • Yerine getirmeme: Talimatın uygulanmaması veya hizmet yükümlülüğünün karşılanmaması, ilgili mevzuat ve anlaşma hükümleri çerçevesinde incelenir.

Zorunlu reaktif güç kapasitesi içindeki hizmet

Reaktif güç kontrolünün ücretlendirilmesinde temel ayrım, ünitenin zorunlu reaktif güç kapasitesi içindeki işletmesi ile bu kapasitenin dışında ilave reaktif güç sağlaması arasındadır. Mevzuatta belirlenen koşullar çerçevesinde, zorunlu kapasite içindeki reaktif güç kontrolü katılımı için ayrıca ücret ödenmemesi esastır.

Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği'nin ücretlendirme hükümleri; üretim teknolojisi, ilgili şebeke düzenlemeleri, ünitenin çalışma noktası ve yan hizmet anlaşması dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Bu nedenle tarihsel sunumlarda geçen güç faktörü değerleri, bütün tesisler için tek başına güncel ücretlendirme ölçütü olarak kullanılmamalıdır.

Uygulamada dikkat edilecek noktalar

  • Tesisin tabi olduğu güncel mevzuat ve yan hizmet anlaşması belirlenmelidir.
  • Ünitenin nominal aktif gücü ile fiilî çalışma noktası birbirinden ayrılmalıdır.
  • Reaktif güç değerleri, ünitenin aşırı veya düşük uyartımlı çalışma durumu dikkate alınarak yorumlanmalıdır.
  • Yalnızca ölçülen MVAr değerine bakılarak ücret hakkı veya yükümlülük sonucu çıkarılmamalıdır.

Zorunlu kapasitenin üzerindeki reaktif güç ihtiyacı

Elektrik sisteminin ihtiyacı, bir üretim ünitesinin zorunlu reaktif güç kapasitesinin ötesinde reaktif güç sağlamasını gerektirebilir. Böyle bir durumda ünitenin aktif güç çıkışının azaltılması gerekebilir. Bunun nedeni, jeneratörün elektriksel ve termik sınırlarının yanı sıra aktif ve reaktif güç üretiminin birbirini etkileyebilmesidir.

Yönetmelikte, ilgili koşulların oluşması hâlinde zorunlu kapasitenin üzerindeki reaktif güç ihtiyacı için önce yük atma talimatı verilmesi, ardından reaktif güç kontrolüne ilişkin talimatların iletilmesi öngörülmektedir. Bu süreç, her RGK talimatının otomatik olarak yük atma talimatı olduğu anlamına gelmez.

Yük atma talimatı neden gündeme gelebilir?

Jeneratörün reaktif güç sağlamaya devam edebilmesi için aktif güç çıkışının azaltılması gerektiğinde, sistem işletmecisi ilgili piyasa ve işletme kuralları çerçevesinde yük atma talimatı uygulayabilir. Böylece ünitenin reaktif güç kapasitesinden yararlanılması için gerekli çalışma koşulları oluşturulabilir.

Talimatın uygulanma şekli, piyasa süreçleri, geçerli teklifler ve ilgili yönetmelik hükümleri üzerinden değerlendirilmelidir.

Dengeleme Güç Piyasası ile ilişkisi

RGK ihtiyacı nedeniyle aktif güç çıkışının değiştirilmesi gerektiğinde, Dengeleme Güç Piyasası (DGP) süreçleri devreye girebilir. Burada reaktif güç kontrolü ihtiyacı ile aktif güç değişikliğinin piyasa mekanizması üzerinden yürütülmesi birbirinden ayrılmalıdır.

Kavram Açıklama Değerlendirmede dikkat edilecek husus
RGK talimatı Gerilim veya reaktif güç kontrolü hizmetine ilişkin işletme talimatıdır. Talimatın hedefi, süresi ve uygulanacağı çalışma koşulları incelenir.
Yük atma talimatı Gerekli koşullarda aktif güç çıkışının azaltılmasına yönelik talimattır. İlgili piyasa kuralları ve yük atma teklifleri çerçevesinde değerlendirilir.
Ücretlendirme Hizmetin niteliğine ve uygulanabilir mevzuat hükümlerine göre belirlenir. Reaktif güç hizmeti ile aktif güç değişikliğinin mali sonuçları birbirine karıştırılmamalıdır.

Önemli ayrım

Yük atma talimatı verilmesi, tek başına belirli bir ücretin kesin olarak doğduğu anlamına gelmez. Talimatın piyasa sürecindeki niteliği, kabul edilen teklif, geçerli fiyat ve hesaplama hükümleri birlikte incelenmelidir. Tarihsel sunumlarda geçen etiket, fiyat veya hesaplama ayrıntıları güncel piyasa kuralları kontrol edilmeden kullanılmamalıdır.

Senkron kompansatör olarak çalışmanın ücretlendirilmesi

Senkron kompansatör olarak çalışma, ünitenin normal aktif güç üretimi sırasında reaktif güç kontrolü sağlamasından farklı bir işletme biçimidir. Bu durumda makine, sistemin gerilim ve reaktif güç ihtiyacını karşılamak amacıyla senkron kompanzasyon hizmeti sunabilir.

Yönetmelik, senkron kompanzasyon hizmetinin ücretlendirilmesini ayrı hükümler çerçevesinde ele alır. İlgili maliyetler; sistemden çekilen aktif elektrik enerjisi, hizmetin yatırım, işletme ve bakım giderleri ile uygulanabilir sistem kullanım ve işletim bedeli unsurlarını içerebilir. Ödeme koşulları ilgili anlaşma ve yürürlükteki hesaplama esaslarına göre belirlenmelidir.

Senkron kompanzasyon için kontrol listesi

  • İlgili senkron kompansatör yan hizmet anlaşmasının geçerliliği.
  • Talimatın başlangıç ve bitiş zamanları.
  • Senkron kompanzasyon sırasında çekilen aktif enerji kayıtları.
  • Hizmetin sunulduğu süre ve işletme kayıtları.
  • Geçerli ücretlendirme hükümleri ve maliyet bileşenleri.

Sistem işletmecisinin talimatlarının yerine getirilmesi

RGK hizmeti kapsamındaki talimatların yerine getirilmesi, sistem güvenliği ve gerilim kontrolünün sürdürülebilmesi açısından önemlidir. Talimatlar, mevzuatta belirtilen koşullar çerçevesinde ilgili elektronik sistemler aracılığıyla bildirilir; gerekli görülmesi durumunda telefonla da iletilebilir.

Talimatın yerine getirilip getirilmediği değerlendirilirken yalnızca sonuçtaki gerilim veya reaktif güç değeri değil, talimatın içeriği, geçerli olduğu zaman aralığı, ünitenin devrede olup olmadığı, teknik kısıtlar ve varsa kabul edilebilir geçerli nedenler de dikkate alınmalıdır.

Talimat incelemesinde izlenecek sıra

  1. Talimatın içeriğini ve hangi tesis/ünite için verildiğini belirleyin.
  2. Bildirim zamanını, geçerlilik süresini ve varsa sona erdirme bildirimini doğrulayın.
  3. SCADA kayıtlarını, gerilim ve reaktif güç ölçümlerini aynı zaman aralığında inceleyin.
  4. Ünitenin teknik sınırlarını, arızalarını, koruma müdahalelerini ve işletme kısıtlarını kontrol edin.
  5. Talimatın yerine getirilememesine ilişkin gerekçe ve destekleyici kayıtları belgeleyin.
  6. İnceleme sonucunu ilgili mevzuat ve anlaşma hükümlerine göre değerlendirin.

Yerine getirmeme durumunda uyarı ve raporlama süreci

Talimatların kabul edilebilir geçerli bir sebep olmaksızın belirtilen şekilde yerine getirilmemesi durumunda, ilgili mevzuat hükümleri kapsamında yazılı uyarı ve ihlalin devam etmesi hâlinde EPDK'ya raporlama süreci gündeme gelebilir. Uygulanacak süreç, yürürlükteki Yönetmelik ve ilgili yan hizmet anlaşmasının hükümlerine göre değerlendirilmelidir.

Her sapma otomatik olarak ihlal değildir

Ölçülen gerilimin hedef değere ulaşmaması veya reaktif güç değerinin beklenenden farklı olması, tek başına talimatın yerine getirilmediğini kanıtlamaz. Teknik kapasite sınırları, şebeke koşulları, koruma ve sınırlayıcı müdahaleleri, ölçüm hataları ve belgelenmiş işletme kısıtları incelenmelidir.

Bununla birlikte, teknik gerekçelerin varlığı da her durumda kendiliğinden muafiyet oluşturmaz. Gerekçenin ilgili mevzuat ve anlaşma kapsamında geçerli olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

İnceleme sonucunda yükümlülüğün yerine getirilmediği kanaatine varılırsa, ilgili olayın zamanı, talimat bilgileri, ölçüm kayıtları, teknik gerekçeler ve yapılan bildirimler izlenebilir bir dosyada toplanmalıdır. EPDK tarafından uygulanabilecek yaptırım ve diğer hukuki sonuçlar, ilgili mevzuat hükümleri ve somut olayın değerlendirilmesi çerçevesinde belirlenir.

Ücretlendirme ve yükümlülüklerin birlikte değerlendirilmesi

Ücretlendirme incelemesi ile talimatlara uyum incelemesi birbiriyle ilişkili olmakla birlikte farklı sorulara cevap verir. Birincisi, sunulan hizmet için hangi ödeme hükümlerinin uygulanacağını; ikincisi ise tesisin teknik ve işletmesel yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini ele alır.

İnceleme konusu Temel soru Başvurulacak kayıt veya belge
Ücret hakkı Hangi hizmet ve kapasite için ödeme öngörülüyor? Yürürlükteki Yönetmelik ve yan hizmet anlaşması.
Aktif güç değişikliği Reaktif güç ihtiyacı için yük atma talimatı veya piyasa işlemi gerekli miydi? İlgili talimatlar, piyasa kayıtları ve teklif bilgileri.
Teknik performans Ünite, geçerli işletme koşullarında beklenen hizmeti sağlayabildi mi? SCADA, ölçüm, alarm, arıza ve test kayıtları.
Talimata uyum Talimat belirtilen şekilde yerine getirildi mi? Talimat bildirimleri, zaman damgaları ve işletme kayıtları.
İhlal incelemesi Yerine getirmeme durumu ve geçerli gerekçeler belgelenebiliyor mu? Teknik inceleme dosyası, yazışmalar ve ilgili mevzuat hükümleri.

İşletme ve mevzuat kontrol listesi

Kontrol edilmesi gerekenler

  • Tesisin tabi olduğu güncel RGK yan hizmet anlaşmasını doğrulayın.
  • Ücretlendirmede esas alınan kapasiteyi ve çalışma koşullarını belirleyin.
  • Zorunlu kapasite içindeki hizmet ile kapasite üzerindeki ihtiyacı ayırın.
  • Varsa yük atma talimatı ile RGK talimatını ayrı ayrı inceleyin.
  • Senkron kompansatör olarak çalışma için geçerli ücret hükümlerini kontrol edin.
  • Talimatların bildirim, geçerlilik ve sona erme kayıtlarını doğrulayın.
  • Talimatın yerine getirilmediği iddiası varsa teknik kayıtları ve geçerli gerekçeleri inceleyin.
  • Uyarı, raporlama ve diğer süreçleri yürürlükteki mevzuata göre değerlendirin.

Sonuç

RGK hizmetinde ücretlendirme ve yükümlülüklere uyum, yalnızca tek bir MVAr değeriyle veya geçmişte kullanılan bir eşikle belirlenemez. İlgili tesisin teknik kapasitesi, hizmetin niteliği, geçerli talimatlar, yan hizmet anlaşması ve yürürlükteki mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.

Temel ilke: Hizmetin kapsamını belirle, geçerli kuralı doğrula, talimat ve ölçüm kayıtlarını karşılaştır, sonucu belgele.

9. Reaktif güç kontrolü ile frekans kontrolü arasındaki fark

Elektrik güç sisteminin güvenli ve kararlı çalışması için hem gerilim hem de frekans kontrol edilmelidir. Bu iki işlev birbiriyle ilişkili olsa da farklı fiziksel büyüklükleri, farklı kontrol mekanizmalarını ve farklı performans ölçütlerini esas alır.

Reaktif Güç Kontrolü (RGK), esas olarak gerilim seviyesinin yönetilmesine ve sistemin ihtiyaç duyduğu reaktif gücün sağlanmasına veya absorbe edilmesine odaklanır. Frekans kontrolü ise elektrik üretimi ile tüketimi arasındaki aktif güç dengesizliğinin giderilmesine ve sistem frekansının hedef değer çevresinde tutulmasına yardımcı olur.

Reaktif Güç Kontrolü

Temel hedef: Gerilim yönetimi.

  • Gerilim: kV
  • Reaktif güç: MVAr
  • Başlıca kontrol: AVR ve uyartım sistemi
  • Temel sınırlar: Jeneratör yetenek eğrisi, uyartım ve gerilim koşulları

Frekans Kontrolü

Temel hedef: Aktif güç dengesi ve frekans yönetimi.

  • Frekans: Hz
  • Aktif güç: MW
  • Başlıca kontrol: Türbin hız regülatörü ve/veya AGC
  • Temel sınırlar: Aktif güç rezervi, rampa hızı ve ünite çalışma aralığı

Temel karşılaştırma

Başlık Reaktif Güç Kontrolü (RGK) Frekans Kontrolü (PFK/SFK)
Temel amaç Bara geriliminin hedeflenen aralıkta tutulmasına katkı sağlamak. Aktif güç dengesizliğini gidermek ve sistem frekansını düzenlemek.
Ana büyüklükler Gerilim (kV), reaktif güç (MVAr). Frekans (Hz), aktif güç (MW).
Fiziksel temel Elektrik alanı, reaktif güç alışverişi ve şebekenin gerilim davranışı. Üretim ile tüketim arasındaki aktif güç dengesi ve sistemin dönme ataleti.
Başlıca kontrol mekanizması AVR, uyartım sistemi, reaktif güç referansı ve uygun kompanzasyon ekipmanları. Türbin hız regülatörü, primer frekans kontrolü ve otomatik üretim kontrolü (AGC).
Tepkiyi etkileyen unsurlar Şebeke empedansı, bağlantı noktası, aktif güç seviyesi ve reaktif güç kapasitesi. Aktif güç rezervi, türbin ve kazan koşulları, rampa kabiliyeti ve kontrol rezervi.
Performans değerlendirmesi Gerilim ve reaktif güç ölçümleri, set değeri, çalışma sınırları ve hizmet şartları. Frekans tepkisi, aktif güç değişimi, ayrılmış rezerv ve hizmete özgü performans kriterleri.
Başlıca kısıtlar Jeneratör yetenek eğrisi, rotor/stator akımı, uyartım sınırları ve gerilim koşulları. Emre amade aktif güç, minimum kararlı üretim, rampa hızı ve ayrılmış frekans rezervi.

Gerilim ve frekans neden farklıdır?

Gerilim: yerel şebeke koşulları ve reaktif güç

Gerilim, şebekenin belirli bir noktasındaki elektriksel koşullardan önemli ölçüde etkilenir. İletim hattının ve bağlantı noktasının özelliklerine bağlı olarak reaktif güç enjeksiyonu veya absorpsiyonu gerilimi değiştirebilir. Bu etkinin büyüklüğü, şebekenin yapısına ve işletme koşullarına bağlıdır.

Frekans: sistem genelinde aktif güç dengesi

Birbirine senkron bağlı güç sisteminde üretim ile tüketim arasında oluşan dengesizlik, sistem frekansının nominal değerinden sapmasına neden olur. Üretimin tüketimden düşük kalması frekansın düşmesine; üretimin tüketimi aşması ise frekansın yükselmesine yol açma eğilimindedir.

Bu ayrım temel bir açıklamadır; gerçek bir güç sisteminde gerilim ve frekans olayları birbirinden bütünüyle bağımsız değildir. Büyük bir üretim kaybı, hat açması veya şebeke arızası hem frekansı hem de bazı bölgelerdeki gerilimleri etkileyebilir.

Kontrol sistemleri: AVR, hız regülatörü ve AGC

AVR — Otomatik Gerilim Regülatörü

AVR, jeneratörün gerilim kontrolünde uyartım sistemini düzenler. Gerilim referansı ve ölçüm arasındaki farkı değerlendirerek uyartımı değiştirir. Bu sayede jeneratörün gerilim davranışına ve reaktif güç alışverişine etki eder.

Kontrol ettiği temel alan: Uyartım ve gerilim.

Türbin hız regülatörü

Hız regülatörü, frekans veya devir değişimine karşı türbine verilen mekanik gücü ayarlayarak jeneratörün aktif güç tepkisine katkı sağlar. Primer frekans kontrolünde bu mekanizma önemli rol oynar.

Kontrol ettiği temel alan: Mekanik güç ve aktif güç tepkisi.

AGC — Otomatik Üretim Kontrolü

AGC, sistem işletmecisinin otomatik kontrol yapısı kapsamında üretim birimlerine aktif güç referansları göndererek sekonder frekans kontrolüne katkı sağlar. Türkiye'deki uygulamada hizmetin işleyişi, ilgili yan hizmet mevzuatı ve TEİAŞ'ın işletme düzenlemeleri çerçevesinde yürütülür.

AGC, AVR'nin başka bir adı değildir. AGC aktif güç referansları üzerinden frekans kontrolüne katkı sağlarken AVR, uyartım sistemi üzerinden gerilim kontrolünü yürütür.

Primer ve sekonder frekans kontrolü arasındaki fark

Frekans kontrolü tek bir kontrol işleminden oluşmaz. Primer Frekans Kontrolü (PFK) ile Sekonder Frekans Kontrolü (SFK), sistemin frekans dengesinin korunmasına farklı biçimlerde katkı sağlar.

Özellik Primer Frekans Kontrolü (PFK) Sekonder Frekans Kontrolü (SFK)
Temel rol Frekans sapmasına hızlı ve otomatik tepki vererek sapmanın büyümesini sınırlandırmaya yardımcı olmak. Otomatik üretim kontrolü üzerinden aktif güç referanslarını ayarlayarak frekansın ve sistem kontrol dengesinin yeniden sağlanmasına katkı vermek.
Kontrol yapısı Ünite hız regülatörü ve ilgili frekans-tepki karakteristiği. AGC ve ilgili aktif güç referansları.
Başlıca ihtiyaç Uygun tepki kabiliyeti ve ayrılmış aktif güç rezervi. AGC komutlarını izleyebilecek kontrol kabiliyeti ve uygun aktif güç rezervi.
RGK ile ilişkisi RGK'dan farklı bir hizmettir; ancak aynı ünite farklı hizmetlere katılabilir. RGK'dan farklı bir hizmettir; aktif güç değişimleri, ünitenin kullanılabilir reaktif güç kapasitesini etkileyebilir.

Aynı ünite, farklı yükümlülükler

Bir üretim ünitesinin hem RGK hem de PFK veya SFK hizmetlerine katılması mümkün olabilir; ancak bir hizmete katılım, diğer hizmetin gereklerini otomatik olarak karşıladığı anlamına gelmez. Her hizmetin rezerv, teknik yeterlilik, izleme ve performans koşulları ayrı ayrı dikkate alınmalıdır.

İki hizmet birbirini nasıl etkiler?

Gerilim ve frekans kontrolünün amaçları farklı olsa da aynı üretim ünitesinin kapasitesini paylaşmaları nedeniyle aralarında işletme açısından önemli bir ilişki bulunur.

  • Aktif güç artışı: Jeneratörün çalışma noktası değişir ve kullanılabilir reaktif güç kapasitesi daralabilir.
  • Reaktif güç artışı: Jeneratörün akım ve uyartım sınırları yaklaşılabilir; bu durum aktif güç çalışma aralığını da etkileyebilir.
  • Gerilim veya şebeke arızası: Gerilim kontrol ihtiyacını artırırken frekans kontrolü açısından da üretim-tüketim dengesini etkileyebilir.
  • Ortak kapasite yönetimi: Üniteye ayrılan aktif güç rezervi ile reaktif güç kapasitesinin birlikte değerlendirilmesi gerekebilir.

Teknik sınırların birlikte değerlendirilmesi

Bir ünitenin frekans kontrolü için aktif güç rezervi ayırması, reaktif güç kapasitesinin sınırsız olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde reaktif güç kontrolü için yüksek bir MVAr değerinin sağlanabilmesi de ünitenin istenen aktif güç değişimini her koşulda yapabileceğini göstermez. Değerlendirme, jeneratörün çalışma noktası ve teknik sınırları esas alınarak yapılmalıdır.

İşletme senaryoları ile örnekler

Senaryo 1 — Bara geriliminin düşmesi

Bir iletim barasında gerilim düşüşü meydana geldiğinde, sistemin koşullarına bağlı olarak reaktif güç enjeksiyonu gerekebilir. Jeneratörün AVR'si ve reaktif güç kapasitesi bu ihtiyaca cevap vermede rol oynayabilir. Buradaki temel değerlendirme, gerilim ve reaktif güç davranışıdır.

Senaryo 2 — Üretim kaybı nedeniyle frekansın düşmesi

Büyük bir üretim ünitesi devre dışı kaldığında üretim-tüketim dengesi bozulabilir. Frekansın düşmesi üzerine primer frekans kontrolü sağlayan üniteler aktif güç tepkisi verir. Sonraki süreçte sekonder frekans kontrolü, AGC üzerinden üretim referanslarının ayarlanmasına katkı sağlar.

Senaryo 3 — Aynı ünitede iki ihtiyacın ortaya çıkması

Bir üretim ünitesi hem frekans sapmasına tepki vermek hem de bağlantı noktasındaki gerilim ihtiyacını karşılamak durumunda kalabilir. Bu durumda aktif güç rezervi, reaktif güç kapasitesi, jeneratör yetenek eğrisi ve geçerli hizmet yükümlülükleri birlikte değerlendirilmelidir.

İzleme konusu RGK için PFK/SFK için
Temel ölçümler Bara gerilimi, aktif güç ve reaktif güç. Sistem frekansı ve ünitenin aktif güç çıkışı.
Referans ve komutlar Gerilim veya reaktif güç set değeri ve kontrol modu. Frekans tepkisi, ayrılmış rezerv ve varsa AGC aktif güç referansı.
Ünite durumu AVR, uyartım, sınırlayıcılar ve jeneratör yetenek eğrisi. Hız regülatörü, emre amade aktif güç, rampa kabiliyeti ve rezerv durumu.
Kayıt ve doğrulama RGK ölçüm dosyaları, ilgili SCADA kayıtları ve güncel rapor formatları. PFK/SFK performans kayıtları, SCADA verileri ve ilgili hizmet rapor formatları.

Veriler değerlendirilirken farklı ölçüm noktalarının, zaman damgalarının ve kontrol referanslarının birbirine karıştırılmaması gerekir. Performans ölçütleri de her hizmet için geçerli mevzuat ve teknik gerekliliklere göre ayrı ayrı uygulanmalıdır.

Sonuç

Reaktif güç kontrolü gerilim yönetimine, frekans kontrolü ise aktif güç dengesi ve sistem frekansının korunmasına odaklanır. AVR ile hız regülatörü ve AGC farklı kontrol görevlerini yerine getirir. Bununla birlikte aynı üretim ünitesinin kapasitesi bu hizmetler arasında teknik açıdan etkileşim yaratabilir.

Hatırlanması gereken: Gerilim ve reaktif güç için MVAr/kV; frekans ve aktif güç dengesi için Hz/MW büyüklükleri temel alınır. Her iki hizmetin teknik yeterliliği ve performansı kendi ölçütleriyle değerlendirilmelidir.

10. Kaynaklar ve güncel dokümanlar

Bu sayfa, Reaktif Güç Kontrolü (RGK) hizmetinin teknik esaslarını, işletme süreçlerini, performans değerlendirmesini ve ilgili mevzuat çerçevesini açıklamak amacıyla hazırlanmıştır. İçerikte eğitim sunumundan aktarılan bilgiler, genel mühendislik açıklamaları ve resmî kurumlardan erişilebilen dokümanlar birlikte kullanılmıştır.

Kaynakları nasıl kullanmalı?

  • Teknik kavramlar için: Reaktif güç, gerilim kontrolü, jeneratör yetenek eğrisi ve AVR gibi konuların açıklandığı bölümleri inceleyin.
  • Mevzuat ve yükümlülükler için: EPDK'nın güncel yönetmelik metnini ve ilgili yan hizmet anlaşmasını esas alın.
  • İşletme ve raporlama için: TEİAŞ'ın ilgili hizmet sayfasını, güncel duyurularını ve yayımladığı veri kayıt/rapor formatlarını kontrol edin.
  • TPYS işlemleri için: Sistemdeki güncel ekranları, kullanıcı yetkilerini ve yayımlanmış işlem esaslarını dikkate alın.

Eğitim sunumu

17_ARALIK_000_PHD.pdf

Bu çalışmanın hazırlanmasında kullanılan eğitim sunumunun ilgili bölümleri; RGK tanımı ve kapsamı, güç faktörü ve reaktif güç kapasitesi, test ve sertifikasyon, set değeri bildirimi, performans izleme, ücretlendirme ve TPYS işlemleriyle ilgili açıklamaları içermektedir.

İlgili bölüm: Sunumun 25–37. sayfaları.

Önemli not: Sunumdaki sayısal eşikler, ekran görüntüleri, ücretlendirme ifadeleri ve işlem adımları tarihsel bağlamda değerlendirilmelidir. Güncel uygulama için yürürlükteki mevzuat ve TEİAŞ'ın güncel dokümanları esas alınmalıdır.

EPDK mevzuatı ve yan hizmet anlaşmaları

Bu kaynak grubu, RGK hizmetine katılım, hizmetin sağlanması, izleme, ücretlendirme ve yükümlülüklere ilişkin hukuki çerçevenin kontrol edilmesi için öncelikli başvuru noktasıdır.

Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği

RGK, senkron kompanzasyon ve frekans kontrolü gibi yan hizmetlerin düzenleyici çerçevesini incelemek için kullanılmalıdır. İlgili madde ve fıkralar, uygulama yapılacak tarihte yürürlükte bulunan metin üzerinden kontrol edilmelidir.

EPDK — Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliği

Onaylı yan hizmet anlaşmaları

Yönetmelik hükümlerinin yanında, tesisin tabi olduğu güncel yan hizmet anlaşması da incelenmelidir. Anlaşmalar hizmetin kapsamı, tarafların yükümlülükleri, raporlama, ücretlendirme ve uygulanabilecek sözleşmesel hükümler açısından önem taşır.

EPDK — Yönetmelik ve yan hizmet anlaşmalarına erişim

2025 tarihli anlaşma değişiklikleri

TEİAŞ'ın Nisan 2025 tarihli duyurusu, EPDK tarafından onaylanan yeni yan hizmet anlaşmaları ve önceki bazı anlaşmaların yürürlükten kaldırılması hakkında bilgi verir. Bu nedenle eski bir anlaşma veya eğitim sunumundaki hüküm, güncel sözleşme metni kontrol edilmeden doğrudan uygulanmamalıdır.

TEİAŞ — Yan Hizmet Anlaşmaları Hakkında Duyuru (Nisan 2025)

EPDK — Yönetmelikler listesi | TEİAŞ — Yönetmelikler

TEİAŞ — Reaktif güç kontrolü hizmetleri

Aşağıdaki sayfalar, RGK hizmetinin ve senkron kompansatör olarak reaktif güç kontrolünün resmî hizmet çerçevesini incelemek için kullanılabilir.

Reaktif Güç Kontrolü Hizmeti

Üretim tesislerinin reaktif güç kontrolü hizmetine ilişkin TEİAŞ bilgilendirme sayfası.

Hizmet sayfasını aç

Senkron Kompansatör Olarak RGK

Senkron kompansatör olarak çalışmaya ve ilgili reaktif güç kontrolü hizmetine ilişkin TEİAŞ bilgilendirme sayfası.

Hizmet sayfasını aç

TEİAŞ — Yan Hizmetler

RGK, senkron kompanzasyon, primer frekans kontrolü ve sekonder frekans kontrolü dâhil olmak üzere farklı yan hizmetlere ilişkin resmî sayfalar.

Yan hizmetler sayfasını aç

Şebeke ve sistem işletimi dokümanları

Şebeke işletimi ve Avrupa elektrik sistemiyle ilişkili teknik dokümanlara erişim için TEİAŞ'ın ilgili doküman sayfası.

Dokümanları incele

Güncel RGK raporları ve veri kayıt formatları

Teknik performansın raporlanmasında ve veri dosyalarının hazırlanmasında, ilgili hizmet için TEİAŞ tarafından yayımlanan güncel belge ve formatlar esas alınmalıdır. Eski dosya örnekleri, önceki rapor şablonları veya sunumlarda yer alan ekran görüntüleri güncel formatın yerine geçmez.

RGK hizmeti tutanak ve rapor formatları

TEİAŞ, 18 Mart 2025 tarihli duyurusunda mevzuat değişiklikleri kapsamında RGK hizmetine ilişkin tutanak ve rapor formatlarının güncellendiğini bildirmiştir.

TEİAŞ — RGK Hizmeti Tutanak ve Rapor Formatları (18 Mart 2025)

Yardımcı kaynaklı santrallerin veri kayıt dosyaları

TEİAŞ'ın 23 Aralık 2025 tarihli duyurusu, 1 Ocak 2026'dan itibaren geçerli olacak yardımcı kaynaklı santrallerin RGK veri kayıt dosyası formatlarına ilişkindir. İlgili santraller, kendi tesis yapılarına ve ana kaynak türlerine uygun formatı güncel duyuru üzerinden doğrulamalıdır.

TEİAŞ — Yardımcı Kaynaklı Santrallerin RGK Veri Kayıt Dosyası Formatları

RGK ve PFK raporlarını karıştırmayın

TEİAŞ'ın primer frekans kontrolü için yayımladığı rapor ve test verisi formatları, PFK hizmetine özgüdür. Bu belgeler RGK rapor formatlarının yerine kullanılmamalıdır. İki hizmete birden katılan tesislerde her hizmetin kendi dokümantasyon ve performans şartları ayrı ayrı takip edilmelidir.

TEİAŞ — Primer Frekans Kontrolü Hizmeti Tutanak ve Rapor Formatları (20 Mart 2025)

TPYS ve işletme süreçleri

TEİAŞ Piyasa Yönetim Sistemi (TPYS)

TPYS, ilgili piyasa ve hizmet süreçlerinde kullanılan sistemlerden biridir. Ekran adları, kullanıcı yetkileri, veri giriş adımları ve işlem akışları zaman içerisinde değişebileceğinden, uygulama sırasında sistemin güncel görünümü ve ilgili resmî talimatlar esas alınmalıdır.

TPYS canlı sisteme git

TEİAŞ yük tevzi kontrol merkezleri

Sistem işletimi ve yük tevzi organizasyonuna ilişkin kurumsal bilgi için TEİAŞ'ın ilgili sayfası incelenebilir.

TEİAŞ — Yük Tevzi Kontrol Merkezleri

Kaynakların güncelliği ve kullanım önceliği

Uygulama için önerilen kontrol sırası

  1. İlgili işlem veya değerlendirme tarihi için yürürlükteki mevzuatı kontrol edin.
  2. Tesisin geçerli yan hizmet anlaşmasını ve ilgili teknik şartları inceleyin.
  3. TEİAŞ'ın ilgili hizmet sayfasındaki güncel duyuruları ve raporlama belgelerini kontrol edin.
  4. Kullanılacak veri kayıt dosyasının doğru tesis türü ve hizmet için yayımlandığını doğrulayın.
  5. Ölçüm ve işletme kayıtlarını güncel raporlama esaslarıyla karşılaştırın.

Mevzuat ve sorumluluk notu

Bu sayfa teknik bilgilendirme ve eğitim amacı taşır; hukuki veya sözleşmesel görüş yerine geçmez. Mevzuat değişiklikleri, Kurul kararları, güncel yan hizmet anlaşmaları ve TEİAŞ duyuruları uygulamayı etkileyebilir. Özellikle ücretlendirme, zorunlu kapasite, test süreleri, performans eşikleri ve yaptırım hükümleri uygulanmadan önce ilgili tarihte geçerli resmî metinlerden doğrulanmalıdır.

Yan hizmetler konu dizisi

Yan Hizmetler

Elektrik sisteminin güvenli ve kaliteli işletilmesini destekleyen hizmetlerin genel çerçevesi.

Primer Frekans Kontrolü

Frekans sapmasına karşı hızlı ilk aktif güç tepkisi ve rezerv yaklaşımı.

Sekonder Frekans Kontrolü

AGC üzerinden frekans ve programlı güç alışverişinin hedeflere yaklaştırılması.